Tuần này, Ngoại-trưởng Hoa-kỳ, bà Hillary Clinton, lại sang Hà-nội một lần nữa trong vòng bốn tháng để dự Hội-nghị Thượng-đỉnh Đông-Á (EAS, East Asian Summit), tiếp theo buổi họp ADMM+ (Hội-nghị các Bộ-trưởng Quốc-phòng ASEAN + 8 nước ngoài vùng, bắt đầu hôm 12/10) trong đó ông Robert Gates, Tổng-trường Quốc-phòng Mỹ, đã đóng một vai trò khá nổi bật, sau khi ông nói chuyện ở Đại-học Hà-nội về chính-sách của Mỹ ở Á-châu.
Nhắc lại sự có mặt của Mỹ tại châu Á suốt hơn 150 năm qua, ông Gates khẳng-định là "Mỹ chưa bao giờ quay lưng vào Á-châu trong suốt thời-gian đó." Theo ông, Á-châu ngày nay là đất đứng của một số quốc gia năng động nhất hoàn-cầu, đặc-biệt trong khu-vực Đông-Nam-Á.
Các quốc gia ĐNÁ nằm ở tuyến đường thương mại toàn-cầu quan trọng, là quê hương của một khối lớn dân-số đa dạng về mặt văn-hóa và tôn-giáo, đóng một vai trò dẫn dắt trong việc thúc đẩy các thiết-chế khu-vực ở châu Á và ngày càng tiến nhanh, tiến mạnh để trở thành những đối-tác an-ninh quan trọng trong khu-vực và thế-giới. Ngụ ý đến những quốc gia như Thái-lan, Nam-dương, Phi-luật-tân, ông nói: "Mỹ có bạn bè, đối-tác, đồng-minh trong khu-vực. Và Mỹ có lợi ích lâu dài ở khu-vực này."
Theo ông Gates, đó là nền tảng để có thể tin tưởng rằng "Mỹ sẽ tiếp-tục can-dự vào khu-vực như đã từng làm trong thời-gian dài vừa qua," "không chỉ hợp tác kinh tế mà còn cả về quốc-phòng và quân-sự." Nói thẳng vào chuyện Việt-nam, ông tuyên-bố: “Mỹ và Việt Nam cũng như các quốc gia khác trong khu-vực, cùng chia sẻ lợi ích chung trong an-ninh hàng hải và tự do tiếp cận với những giá trị chung toàn-cầu.”
Mỹ “trở lại” hay Mỹ vẫn ở đó ?
Có người cho rằng, dựa vào những lời tuyên-bố như của ông Gates và nhất là lời tuyên-bố của bà Ngoại-trưởng Mỹ Hillary Clinton khi bà sang họp ở Singapore vào tháng 10 năm ngoái (“America is back!”), Mỹ đã ra đi sau khi thua trận ở VN vào năm 1975 và Mỹ đã hay đang “trở lại.” Thật sự không phải vậy dù như bề ngoài, ta có thể thấy Mỹ cũng đã rút lui khỏi Clark Airfield và Subic Bay ở Phi-luật-tân sau khi rút ra khỏi VN.
Sự thực là Mỹ có tìm cách “tái-phồi-trí” lực-lượng của Mỹ ở châu Á sau sự thất bại ở VN song đây là một sự rút lui chiến-thuật chứ chưa bao giờ là Mỹ đã bỏ vai trò ưu-thế của mình trên Thái-bình-dương, một địa-vị mà Mỹ đã chiếm được ít nhất cũng từ giữa thế-kỷ XIX. Để hiểu vấn-đề này, ta phải biết là từ khi De Tocqueville viết cuốn De la démocratie en Amérique (1840) người Mỹ đã nhìn ra Hoa-kỳ không phải chỉ là một nước “atlantique,” tức là nhìn ra Đại-Tây-dương, mà còn là một nước Thái-bình-dương nữa, “a Pacific power.” Từ đó, một sử-gia và lý-thuyết-gia về hải-quân hải-lực, ông Alfred T. Mahan, đã viết cuốn The Interest of America in Sea Power, Present and Future (1897), đề ra một nguyên-tắc chiến-lược của Mỹ là phải giữ được ưu-thế trên biển, cả trên Đại-Tây-dương lẫn Thái-bình-dương, nếu muốn tránh được chiến-tranh sang đến lục-địa Hoa-kỳ.
Đây là một tầm nhìn có viễn-kiến và trong thực-tế Mỹ đã không còn bị chiến-tranh trên đất mình, ít ra cũng từ cuộc nội-chiến 1861-65, một điều-kiện vô cùng thuận lợi cho sự phát triển kinh tế, xã-hội và chính-trị cho quốc gia dân-chủ hàng đầu này của thế-giới.
Nhìn từ góc cạnh đó thì Mỹ chưa bao giờ bỏ ý-đồ giữ vững ưu-thế của mình trên Thái-bình-dương và như thế cũng có nghĩa là Mỹ chưa bao giờ bỏ sự hiện diện của mình ở Á-châu và câu “America is back” là thừa. Vì vậy nên ta chỉ có thể hiểu câu nói của bà Clinton là bà ngụ ý Mỹ “trở lại” một vùng, một khu-vực của châu Á, đó là Đông-Nam-Á sau chiến-tranh VN mà thôi.
Annum mirabilis 1950
Sự thực thì ai có học về lịch-sử ngoại-giao của Mỹ thì biết, không phải lúc nào Mỹ cũng ở trong thế hiện-tại ở Đông-Á trên bình-diện chiến-lược, nghĩa là có một đoạn vòng cung bao vây Trung-Cộng về phía đông, gồm các đồng-minh Đại-Hàn, Nhật-bản, xuống Đài-loan, và trước kia xuống cả Phi-luật-tân, những quốc gia mà có hiệp-định an-ninh phòng thủ với Mỹ. Có một lúc, khi Mao mới lên cầm quyền ở Hoa-lục (1949), Hoa-kỳ còn lưỡng lự, không hiểu có nên công-nhận chính-quyền mới này không và như vậy thì không phải tìm cách kềm hãm, be bờ nó lại. Nhưng Stalin lúc bấy giờ đã nhất quyết lôi Mao vào trong khối Cộng-sản quốc-tế của mình và chỉ hơn một năm sau, Bắc-kinh đã có một chọn lựa không thể đảo ngược, đó là quyết-định đưa một triệu “tình-nguyện-quân” vào chiến-tranh Cao-ly.
Chính quyết-định này của Trung-Cộng đã làm cho Tổng-thống Truman của Mỹ dứt khoát ủng-hộ Pháp ở VN và củng cố vòng cung nói trên bằng cách giữ cho bằng được sự phân chia Nam-Bắc-Hàn ở vĩ-tuyến 38, ký hiệp-định an-ninh quốc-phòng với Nhật-bản, nhất quyết bảo vệ Đài-loan và sau hiệp-định Genève về Đông-dương, lập ra SEATO (Tổ-chức Liên-phòng Đông-Nam-Á). Sau này, người ta nhìn lại và thấy cái năm bản lề cho sự đổi thay chính-sách của Mỹ ở Đông-Á đó là năm 1950 mà một số học-giả gọi là “năm phép lạ” (annum mirabilis) vì nó đã cho phép Mỹ giữ vững được vị-thế của mình ở Đông-Á cho đến tận ngày hôm nay.
Để phá vỡ vòng vây này của Mỹ, đã có một lúc vào giữa thập niên 1960 Bắc-kinh tìm cách dựng nên một liên-minh trục dọc (tung) đi từ Bắc-kinh xuống Hà-nội qua Nam-vang (Phnom Penh) rồi sang đến Jakarta ở Nam-dương, nơi mà Đảng CS Nam-dương có tới hơn nửa triệu đảng-viên. Chính vì sự đe dọa này, sự đe dọa bẻ gãy được vòng cung bao vây Bắc-kinh ở cái khâu yếu nhất, mà Mỹ và Anh quyết-định ồ ạt nhảy vào ở thời-điểm 1965. Anh thả nhảy dù xuống Mã-lai và Brunei để bẻ gãy chính-sách Konfrontasi (“Đương đầu”) mà Sukarno, lúc bấy giờ được Cộng-sản Nam-dương và Bắc-kinh xúi giục, tung ra chống lại Mã-lai-á và Mỹ quyết-định đưa một phần tư triệu quân Mỹ đổ bộ vào Việt-nam. Đây là cái trục ngang, cái trục “hoành” trong thế tung hoành nổi tiếng của Tôn Ngô binh-pháp.
Thấy tình-hình sắp hỏng, Bắc-kinh thúc đẩy CS Nam-dương làm một cuộc đảo chính chống lại Sukarno để ra nắm luôn chính-quyền. Song CIA Mỹ đã kịp thời bắt được tin này và cung-cấp cho các tướng lãnh Nam-dương, dẫn đầu bởi mấy tướng Nasution và Suharto, lật ngược thế cờ và trong có một đêm tháng 9/1965 bắt trọn ổ cấp lãnh-đạo của CS Nam-dương, dìm CS xứ này vào một cuộc tắm máu mà có thể đã lên đến nửa triệu người.
Phải hiểu như thế thì mới rõ được tại sao chính-sách của Mỹ ở VN không thuần-túy là một sự đồng-minh tay đôi với VNCH (cũng không có một văn-kiện chính-thức nào khẳng-định chuyện này) và nó chỉ là một nước cờ trong một bàn cờ rộng lớn, trong đó đúng như ông Thiệu đã có lúc phân-tích hôm ông từ chức: Mỹ bỏ VN là Mỹ chỉ mất một quân cờ trong bàn cờ thế-giới trong khi, trái lại, miền Nam mà mất vào tay CS, đối với người dân miền Nam, là mất tất cả.
Phi-luật-tân hiến kế
Ông Gates đã nói không sai khi ông cho rằng, trở lại Đông-Nam-Á là Mỹ trở lại một nơi mà Mỹ có “bạn bè, đối-tác, đồng-minh” trong khu-vực. Người ta kể là ông Dương Khiết Trì đã giận gần mất khôn và bước ra khỏi phòng họp hôm 23/7 ở Hà-nội khi bà Hillary Clinton tuyên-bố biển Đông “là một lợi ích quốc gia” (a national interest) của Hoa-kỳ, rằng Hoa-kỳ muốn được thấy sự hải-hành trên biển này không bị trở ngại cho tàu bè của bất cứ quốc gia nào, và rằng Hoa-kỳ ủng-hộ mọi sự giải-quyết các tranh chấp trên cơ-sở thương lượng hòa-bình. Nói như vậy là Mỹ rất khôn, muốn làm việc một cách hòa-bình với tất cả mọi người và bảo vệ cho quyền hải-hành của mọi quốc gia—rõ ràng là không ích kỷ. Trong khi đó thì Trung-Cộng chỉ chấp nhận chơi tay đôi, nghĩa là Trung-Cộng, một nước lớn, chỉ muốn ở một thế có thể ép được nước nhỏ hơn. Chả trách ngay sau khi bà Clinton phát biểu hôm 23/7 đã có tới 12 quốc gia lên tiếng đồng-ý.
Thực-sự thì đáng nhẽ Trung-Cộng, nếu không quá chủ-quan, đã phải trông thấy chuyện này tất-yếu xảy ra khi chơi ép mãi các nước nhỏ hơn. Trung-Cộng rõ ràng là đã ỷ y, VN hay Phi-luật-tân là nước gần trong khi Mỹ ở xa nên rất dễ hù các đàn em.
Ngay người Việt hải-ngoại khi đi vận-động với Mỹ, Quốc-hội hay Bộ Ngoại-giao, cũng được nhắc rằng nếu chỉ là tay đôi thì Mỹ không thể can-thiệp được. Nhưng nếu ta ngồi được lại với nhau, tỷ như các nước ASEAN, hay ít nhất cũng mấy nước có cùng quyền-lợi ở Biển Đông, bảo được nhau thì Mỹ có thể ủng-hộ một lập-trường chung như vậy.
Do đó mà hải-ngoại gần đây đã vận-động cho việc gọi lại tên Biển Đông (hay Biển Nam Trung-hoa) thành Biển Đông-Nam-Á, một việc làm được rất nhiều người ở các quốc gia trong vùng ủng-hộ. Gọi thế, biển sẽ thành của chung chứ không còn là của riêng của nước nào cả. Như vậy, ai cũng có quyền lợi để bảo vệ trước sự lấn lướt của Trung-Cộng.
Từ năm 2002, cả Trung-quốc lẫn các nước ASEAN đã đồng-ý được về một quy-chế ứng-xử (code of conduct) khi có tranh chấp ở Biển Đông, đó là cam kết giải-quyết các sự bất đồng bằng con đường hòa-bình và phối-hợp với nhau khi có những hoạt-động liên-quan đến những vùng đất của nhau. Nhưng vì quy-chế này không có biện-pháp chế-tài nên đã không có hiệu-quả, chẳng ai, nhất là Trung-Cộng, tôn trọng những cam-kết của chính họ.
Chính vì thế mà hôm thứ Hai vừa qua, 25/10, Tổng-thống Phi Benigno Aquino III, trước khi lên đường bay sang VN hôm thứ Ba, đã ngỏ ý muốn được thấy một quy-chế ứng-xử mới “có lợi hỗ-tương” (“mutually beneficial”) để tránh “maganda na wala tayongna nagfe-flare up in that area [có thể nổ ra trong vùng].” Ông nhấn mạnh vào những quyền-lợi kinh tế hỗ-tương. “Hopefully that will lead to greater stability within the region,” ông nói với báo chí ở Tarlac City: “Mong là như thế chúng ta sẽ có thêm ổn-định hơn ở trong vùng.” hostilities [những đụng chạm]
Trước đây, vào năm 1999, Trung-Cộng đã bác bỏ một đề nghị quy-chế ứng-xử do Việt-nam và Phi-luật-tân đưa ra, cho rằng quy-chế đó sẽ giúp khẳng-định những đòi hỏi chủ-quyền của các quốc gia khác trong vùng.
Ảnh-hưởng của Trung-Cộng
Hôm họp ADMM+ ở Hà-nội, dưới áp-lực của Bắc-kinh, Hà-nội đã không dám đưa vấn-đề Biển Đông vào nghị-trình của cuộc họp. Nhưng rồi, với sự có mặt của ông Robert Gates ở đó, một số quốc gia, không trừ VNCS, cũng đã dám nêu ra vấn-đề Biển Đông như một vấn-đề cần phải quan tâm, dù như không được coi như một mục cá-biệt để đem ra thảo-luận. Sau đó, Nhật-bản cũng như Mỹ cũng đã nhắc đến vấn-đề hải-hành qua Biển Đông và các tranh chấp này. Đúng như ông Gates nói ở Đại-học Hà-nội, “Chỉ trông chờ vào các quan hệ song phương là không đủ. Chúng ta cần những thể chế đa phương để đối phó với những thách thức an ninh quan trọng nhất trong khu vực này.”
Một điểm đáng chú ý là, có lẽ để làm giảm sự căng thẳng về vấn-đề Biển Đông, trong thời-gian họp hội-nghị ở Hà-nội, Bắc-kinh đã tuyên-bố là thả vô điều-kiện 9 ngư-dân VN mà họ đã bắt trước đó và còn đòi tiền chuộc (mà họ gọi là tiền phạt). Tuy-nhiên, hội-nghị họp xong cả mấy ngày mà vẫn chưa thấy các ngư-dân đó được thả về. Mãi cả tuần sau mới thấy họ về với lời giải-thích của Trung-Cộng là họ đã bị bão trên đường về nên phải ghé vào trú ở Hoàng-sa.
Có thể nói là không phải cứ Trung-Cộng không muốn là các quốc gia khác răm rắp làm theo. Với sự ủng-hộ công-khai của Mỹ cho một giải-pháp đa phương, một giải-pháp khu-vực qua con đường hòa-bình thương lượng thì giờ đây các nước Đông-Nam-Á và cả Nhật-bản cũng trông ra là ta hiện có một cái “thế” mới, có Mỹ ở đằng sau, để ăn nói với Trung-quốc.
Có lẽ vì thế mà đầu tháng tới này ở Tokyo, Nhật cũng đang chuẩn-bị một hội-nghị để bàn về vấn-đề Biển Đông cũng như các vấn-đề tranh chấp giữa Trung-Cộng và Nhật-bản trong Hoàng-hải (như vụ mấy đảo Senkaku-Điếu ngư đài). Được biết, tại hội-nghị này ngoài phát biểu của dân-biểu Matsubara thuộc đảng cầm quyền, người ta cũng sẽ còn được nghe G.S. bình-luận-gia nổi tiếng Shigeo Hiramatsu, một chuyên-gia hàng đầu của Nhật, bàn về bản-chất xâm-lược của Trung-quốc thời-gian gần đây. Nói về tình-hình Biển Đông còn có G.S. Tono Oka và ông Âu Minh Dũng, xoáy thẳng vào vấn-đề Bắc-kinh xâm-lăng lãnh-hải và biển đảo của VN. Chúng tôi sẽ theo dõi những tin tức về hội-nghị này và xin sẽ có bản tường-trình sau khi ở Nhật về.
Tâm Việt
_____
i_meo