Phạm Văn Tuấn
June 20, 2013One Bình Luận
Thư
Viện Quốc Hội của Hoa Kỳ là thư viện lớn nhất và có nhiều sách nhất thế
giới. Thư viện này chứa khoảng 147 triệu đơn vị thư tịch (items),
gồm 33 triệu cuốn sách mỏng và dày, hàng triệu bản thảo, biểu đồ, bản
khắc, bản đồ, hình chụp, bản nhạc, bản ghi âm, bản ghi hình…, xếp lên
các kệ sách kéo dài 838 dậm (miles) hay 1,349 km. Thư Viện Quốc Hội cũng
sở hữu một bộ sưu tập lớn nhất về các sách cổ bản (incunabula), hay
5,600 các sách được in trước năm 1501 của vùng Tây Bán Cầu, kể cả ấn bản
Thánh Kinh do Gutenberg thực hiện và đây là cuốn sách quan trọng đầu
tiên được in ấn tại thế giới tây phương.
Vào năm 2000, Thư Viện Quốc Hội (The Library of Congress) hưởng tròn
200 tuổi. Thư viện này là cơ sở văn hóa quốc gia lâu đời nhất của Hoa
Kỳ, là nơi lưu trữ kiến thức rộng lớn nhất trên thế giới và là biểu hiện
của sự kết nối thiết yếu giữa kiến thức và nền dân chủ. Nhà sáng lập ra
Thư Viện Quốc Hội là ông Thomas Jefferson. Các sách thuộc thư viện
riêng của ông Jefferson cùng với sự quan tâm rộng lớn về nhiều bộ môn
học thuật, cùng với lý tưởng dân chủ của ông, đã là nền móng cho bản
chất và các hoạt động của Thư viện Quốc Hội. Ông Thomas Jefferson đã tin
tưởng rằng một chính quyền tự quản lệ thuộc vào các công dân có kiến
thức, có tự do theo đuổi sự thật, biết tham dự vào các hoạt động của
chính quyền, và chính sự hiểu biết cùng các quyết định thực tế của mọi
công dân đã làm hoạt động nền dân chủ. Lý tưởng về tự do, về cách theo
đuổi sự thật mà không bị kiềm chế trong một xã hội được xây dựng trên
kiến thức, đã là một phần di sản của ông Thomas Jefferson.
Thư Viện Quốc Hội chiếm 3 tòa kiến trúc trên đồi Capitol, gần Quốc Hội
của Thủ Đô Hoa Kỳ. Tòa nhà Jefferson mở cửa vào năm 1897, là một dấu
tích của nền văn hóa, văn minh của Hoa Kỳ. Tòa nhà John Adams bằng đá
hoa trắng, được khánh thành vào năm 1939, là kiến trúc thứ hai rồi vào
năm 1980, hoàn thành tòa nhà James Madison, một công trình xây dựng rộng
lớn nhất. Ba kiến trúc này có diện tích mặt bằng tổng cộng là 29 mẫu
(hectares). Mỗi năm có vào khoảng 2 triệu nhà khảo cứu, học giả và du
khách tới thăm hoặc tìm kiếm tài liệu tại Thư Viện Quốc Hội, và còn có
hàng triệu người khác ở xa xử dụng các dịch vụ mà thư viện này cung cấp.
1. Thời kỳ ban đầu
Ngay từ khởi đầu, Thư Viện Quốc Hội được thành lập để phục vụ cho Quốc
Hội Hoa Kỳ, tức là ngành lập pháp của chính quyền. Vào ngày 24 tháng 4
năm 1800, Tổng Thống John Adams đã phê chuẩn một quyết định dành 5,000
mỹ kim để mua “các quyển sách có thể cần thiết cho Quốc Hội” và khi đó
Thủ Đô Hoa Kỳ được dọn từ thành phố Philadelphia về thành phố
Washington, là một địa điểm mới, đang được xây dựng. Các cuốn sách đầu
tiên được đặt mua từ London đã tới nơi vào năm 1801 và được cất giữ tại
Điện Capitol. Bộ sưu tập đầu tiên của Thư Viện gồm 740 cuốn và 3 bản
đồ.
Tới ngày 26-1-1802, Tổng Thống Thomas Jefferson đã phê chuẩn đạo luật
đầu tiên xác định các vai trò và chức năng của Thư Viện Quốc Hội, đã ấn
định chức vụ của vị quản thủ thư viện và cho Quốc Hội, qua Ủy Ban Liên
Hợp về Thư Viện (Joint Committee on the Library) thẩm quyền xác định
ngân quỹ, các quy luật và luật lệ. Như vậy ngay từ khởi đầu, Thư Viện
Quốc Hội đã là một thư viện của ngành lập pháp với vị quản thủ do Tổng
Thống bổ nhiệm, và Tổng Thống, Phó Tổng Thống có quyền mượn các sách từ
thư viện này.
Tổng Thống Thomas Jefferson là môt nhân vật tin tưởng mãnh liệt rằng
sức mạnh của trí tuệ có thể tạo nên một xã hội dân chủ và tự do. Là một
nhân vật không thể sống mà thiếu sách, ông Thomas Jefferson rất quan tâm
tới các bộ sách của Thư Viện Quốc Hội và trong nhiệm kỳ từ năm 1801 tới
năm 1809, chính Tổng Thống Thomas Jefferson đã từng đề nghị mua các
sách cho thư viện và đã bổ nhiệm 2 vị quản thủ thư viện. Năm 1814, quân
đội Anh đã đánh chiếm Thủ Đô Washington, đốt cháy Điện Capitol kể cả
3,000 cuốn sách của Thư Viện Quốc Hội. Vì lý do này, ông Jefferson khi
đó đã hồi hưu, đề nghị bán lại thư viện riêng của mình cho Quốc Hội Hoa
Kỳ để bắt đầu lại Thư Viện Quốc Hội. Vào thời bấy giờ, thư viện của cựu
Tổng Thống Jefferson có các sách quý nhất với số lượng nhiều nhất. Quốc
Hội Hoa Kỳ đã chi ra 23,940 mỹ kim để mua lại 6,487 cuốn sách vào năm
1815.
Số sách mà cựu Tổng Thống Jefferson bán lại cho Quốc Hội Hoa Kỳ không
những lớn gấp hai lần những sách đã bị thiêu hủy vì chiến tranh mà còn
thuộc về các phạm vi học thuật vượt ra ngoài những bộ môn luật pháp,
kinh tế và lịch sử mà thư viện lập pháp đó đã từng chủ trương. Ông
Thomas Jefferson là một nhân vật có tầm hiểu biết bách khoa nên thư viện
riêng của ông đã sưu tầm các tác phẩm về nghệ thuật, kiến trúc, văn
chương, khoa học, địa dư, ngoài ra còn các sách viết bằng các ngoại ngữ
La Tinh, Hy Lạp, Pháp, Đức, Tây Ban Nha và một bộ sách gồm 3 quyển viết
về thống kê bằng tiếng Nga. Sở dĩ ông Thomas Jefferson quan tâm về nhiều
ngoại ngữ vì ông tin tưởng rằng để có thể quản trị đất nước theo tinh
thần dân chủ, ngành lập pháp rất cần tới nhiều tư tưởng và thông tin về
mọi môn học, viết bằng nhiều ngoại ngữ. Ông Thomas Jefferson đã từng
nói: “không có môn học nào mà một thành viên của Quốc Hội sẽ không có
dịp cần tới”.
Việc Thư Viện Quốc Hội mua lại thư viện riêng của cựu Tổng Thống Thomas
Jefferson đã là căn bản cho việc bành trướng các chức năng của thư
viện. Quan niệm toàn diện, lòng tin tưởng vào sức mạnh của kiến thức,
vào sự liên hệ trực tiếp giữa kiến thức và nền dân chủ của ông Thomas
Jefferson đã là nền móng triết học của Thư Viện Quốc Hội, chỉ hướng cho
thư viện trong việc sưu tập các sách vở và tài liệu cũng như thực hiện
các dịch vụ. Ngoài ra, vào thời kỳ bấy giờ, nhiều người Mỹ đã nhận thức
được sự lệ thuộc văn hóa của Hoa Kỳ vào nước Anh và châu Âu nên đã lo
ngại và muốn thiết lập nên các truyền thống và định chế riêng cho vùng
Bắc Mỹ. Bài xã luận phổ biến vào ngày 15-7-1815 trên tờ nhật báo “Thông
tin quốc gia” (National Intelligencer) đã viết: “mọi quốc gia văn minh
của châu Âu đều có các thư viện quốc gia. Tại quốc gia có trình độ thông
minh phổ biến như Hoa Kỳ thì Thư Viện Quốc Hội phải trở nên một kho lưu
trữ lớn lao nền văn chương của thế giới”.
Trong 3 thập niên kể từ 1802, Thư Viện Quốc Hội đã phục vụ cho cả ngành
Tư Pháp và các cơ quan khác của chính quyền. Tới năm 1832, một phân
khoa Luật (law department) của thư viện được chấp thuận với số tiền dành
riêng để mua các sách Luật học, đặt dưới sự chỉ huy của vị chánh án tối
cao.
Trong khi Thư Viện Quốc Hội bắt đầu hoạt động thì Viện Smithsonian lại
mong trở thành một thư viện quốc gia của Hoa Kỳ. Vào đầu thập niên năm
1850, vị quản thủ thư viện vừa đa tài, vừa hăng hái là ông Charles
Coffin Jewett, đang cố gắng hướng Viện Smithsonian thành một trung tâm
thư tịch có tầm vóc quốc gia (national bibliographic center). Tuy nhiên,
các cố gắng của ông Jewett đã bị vị Giám Đốc Viện là ông Joseph Henry
phản đối, vì cho rằng Viện Smithsonian phải chuyên chú vào khảo cứu khoa
học và xuất bản. Thực ra, ông Joseph Henry đã tin rằng Thư Viện Quốc
Hội nên là nền móng thích hợp để phát triển thành một thư viện quốc gia,
để sưu tập các bộ sách giá trị, xứng đáng với một chính quyền lệ thuộc
vào sự khôn ngoan của nhân dân. Ngày 10-7-1854, ông Joseph Henry đã bãi
chức ông Jewett, chấm dứt mọi hy vọng Viện Smithsonian có thể trở nên
một thư viện quốc gia và hơn nữa, 12 năm sau, ông Henry còn đồng ý
chuyển toàn bộ 40,000 cuốn sách của Viện Smithsonian cho Thư Viện Quốc
Hội.
Trong các thập niên 1830 và 1840, Thư Viện Quốc Hội bắt đầu phân phối
các tài liệu công (public documents) cho các cơ quan trên khắp đất nước
Hoa Kỳ và trao đổi sách báo và tài liệu với các cơ quan nước ngoài để có
các thông tin dùng cho chính phủ Mỹ. Thập niên 1850 là thời kỳ bất lợi
cho Thư Viện Quốc Hội. Sự phân chia Nam-Bắc đã làm yếu đi mọi cơ sở của
quốc gia và vào năm 1851, trận hỏa hoạn tai hại nhất trong lịch sử của
thư viện đã đốt cháy 2 phần 3 tổng số 55,000 cuốn sách, gồm cả các sách
của Thư Viện Jefferson. Nhưng rồi Quốc Hội Hoa Kỳ đã đáp ứng vào năm
1852 một cách nhanh chóng và rộng lượng bằng cách cấp cho Thư Viện Quốc
Hội 168,700 Mỹ kim để tu sửa các căn phòng trong Điện Capitol và mua lại
các sách đã bị thiệt hại. Nhưng vào thời kỳ này, chính sách bảo thủ do
vị quản thủ thư viện là ông John Silva Meehan và Thượng Nghị Sĩ James A.
Pearce thuộc tiểu bang Maryland đã giới hạn các hoạt động bành trướng
của Thư Viện Quốc Hội.
Vào năm 1857, một quyết định của Quốc Hội đã chuyển trách nhiệm phân
phối tài liệu công cho Bộ Nội Vụ và giao trách nhiệm trao đổi sách báo
và tài liệu ngoại quốc cho Bộ Ngoại Giao. Ngoài ra, kể từ năm 1859, mọi
hoạt động tác quyền đều phải tập trung về Cơ Quan Đăng Kiểm Sáng Chế
(the Patent Office), có nghĩa là Thư Viện Quốc Hội và Viện Smithsonian
không còn nhận được nạp bản xin tác quyền của các sách in và tập sách
mỏng, một việc làm thuộc Thư Viện này kể từ năm 1846.
2. Thời kỳ phát triển
Khi ông Abraham Lincoln lên làm Tổng Thống năm 1861, ông đã thay thế vị
quản thủ thư viện cũ Meehan bằng ông John G. Stephenson, một bác sĩ gốc
tiểu bang Indiana. Nhiệm kỳ 4 năm tại Thư viện Quốc Hội của ông
Stephenson không có gì đặc biệt và Thư Viện Quốc Hội vào thời kỳ này chỉ
có 7 nhân viên với 80,000 cuốn sách. Thế nhưng tinh thần Jefferson về
phát triển văn hóa đã được vị quản thủ thư viện kế tiếp thực hiện, đó là
ông Ainsworth Rand Spofford, trước kia đã từng là một nhà báo và cũng
là một chủ tiệm sách tại thành phố Cincinnati.
Trong 2 năm từ 1865 tới 1867, ông Spofford đã hoàn tất được nhiệm vụ
liên kết các chức năng lập pháp và quốc gia của Thư Viện Quốc Hội bằng 4
công trình phát triển: (1) cả 2 đảng Cộng Hòa và Dân chủ đều yểm trợ
Thư Viện Quốc Hội vì đây là thư viện mang tính lập pháp và có tầm vóc
quốc gia, (2) công cuộc sưu tầm về châu Mỹ (Americana) được bắt đầu, (3)
xây dựng kiến trúc thư viện giống như đài kỷ niệm quốc gia, (4) văn
phòng của vị quản thủ thư viện có đủ tính cách độc lập và quyền lực. Nhờ
sự kiên nhẫn, tài khéo léo và mối quan tâm của ông Spofford, Thư Viện
Quốc Hội đã nắm giữ một vai trò có tầm vóc quốc gia rồi từ đó, các vị
quản thủ kế tiếp đã làm phát triển tinh thần văn hóa căn bản theo đúng
niềm tin tưởng của ông Thomas Jefferson, tức là một hình thức chính
quyền dân chủ lệ thuộc vào căn bản thông tin và hiểu biết của người dân.
Ngay sau khi cuộc Nội Chiến Nam Bắc Mỹ chấm dứt, xã hội Hoa Kỳ bắt đầu
thay đổi với sự bành trướng của chính quyền liên bang. Ông Spofford đã
lợi dụng thời điểm thuận lợi về chính trị và văn hóa này để phát triển
Thư Viện Quốc Hội. Ông luôn luôn tin tưởng rằng Thư Viện Quốc Hội phải
là một thư viện quốc gia và ông đã thuyết phục được Uûy Ban Liên Hợp về
Thư Viện (the Joint Committee on the Library) và các vị nghị viên Quốc
Hội, chấp thuận 6 nghị định mang tính lập pháp: (1) một ngân khoản phát
triển thư viện trong Điện Capitol được chấp thuận vào đầu năm 1865, (2)
tu chính án về tác quyền (the copyright amendment) của năm 1865 đã xác
định các nạp bản phải gửi tới Thư Viện Quốc Hội, (3) văn khố (deposit)
của Viện Smithsonian gồm rất nhiều tài liệu khoa học phải được chuyển
qua Thư Viện Quốc Hội vào năm 1866, (4) Thư Viện Quốc Hội đã bỏ ra số
tiền 100,000 mỹ kim để mua lại thư viện tư của nhà sử học và lưu trữ văn
khố Peter Force (archivist), nhờ đó thiết lập nên nền móng của công
cuộc sưu tầm về châu Mỹ (Americana) và các sưu tập cổ bản (incunabula
collections), (5) nghị định trao đổi tài liệu quốc tế đã cho phép Thư
Viện Quốc Hội sưu tập các tài liệu công ngoại quốc, (6) đạo luật về tác
quyền năm 1870 (the copyright act of 1870) đã cho Thư Viện Quốc Hội
quyền nhận đăng ký tác quyền và mọi hoạt động lưu trữ văn khố.
Tại Hoa Kỳ, tác quyền được chấp thuận từ năm 1790 nhưng sự bảo vệ tác
quyền chỉ được thi hành nghiêm chỉnh kể từ năm 1846 khi Viện Smithsonian
và Thư Viện Quốc Hội có được đặc quyền này. Thư Viện Quốc Hội do đó đã
nhận được một ấn bản để lưu trữ từ năm 1846 tới năm 1859, rồi nhờ ông
Spofford, mọi công tác đăng ký và lưu trữ văn khố đều tập trung về Thư
Viện Quốc Hội, không còn thuộc chức năng của Cơ Quan Đăng Kiểm Sáng Chế
(the Patent Office) và các tòa án địa phương. Sau đó, đạo luật 1870 đã
cho phép Thư Viện Quốc Hội tiếp tục phát triển các bộ sưu tập về châu Mỹ
và quy định rằng Thư Viện này nhận 2 nạp bản để đăng kiểm về các loại
sách dày, sách mỏng, bản đồ, bản in (print), hình chụp, bản nhạc. Sau đó
vào năm 1891, đạo luật quốc tế về tác quyền (the international
copyright law of 1891) càng làm cho Thư Viện Quốc Hội thêm quyền lực.
Theo thống kê của Bộ Giáo Dục Hoa Kỳ vào năm 1876, tại Hoa Kỳ chỉ có 2
thư viện lớn nhất là Thư Viện Quốc Hội và Thư Viện Công Lập Boston (the
Boston Public Library), có vào khoảng 300,000 cuốn sách. Tới năm 1897,
Thư Viện Quốc Hội đã dọn qua một tòa nhà mới nhờ đó đứng đầu về số lượng
sách và các đơn vị thư tịch khác. Thư Viện này đã có số sách lên tới
840,000 cuốn với 40 phần trăm nhờ vào công tác nạp bản, còn về các bản
đồ, bản nhạc, đồ họa (graphic arts), 90 phần trăm tài liệu do việc nạp
lưu trữ. Thư Viện Quốc Hội còn có bộ sưu tập Nhiếp Ảnh do Mathew Brady
thực hiện cùng với toán nhiếp ảnh gia của ông suốt trong thời kỳ Nội
Chiến.
Trong các năm từ 1865 tới 1897, công tác nạp bản đã không những là
nguồn cung cấp các sách in và tài liệu cho Thư Viện Quốc Hội mà còn ảnh
hưởng đến việc xây dựng các tòa nhà lưu trữ. Năm 1871, ông Spofford
trong bản báo cáo hàng năm, đã đề cập tới một tòa nhà lớn biệt lập khác.
Ông đã vận động rất nhiềù chính khách và các nhân vật có thế lực:
thượng nghị sĩ, dân biểu, các nhà lãnh đạo văn hóa, các nhà báo và ngay
cả Tổng Thống. Hai vị thượng nghị sĩ và cũng là bạn thân của ông
Spofford là các ông Justin S. Morrill, thuộc tiểu bang Vermont và Daniel
W. Voorhees, thuộc tiểu bang Inidana, đã hết lòng yểm trợ ông Spofford.
Tháng 3 năm 1879, ông Morrill đã đọc một bài diễn văn, cổ động cho quan
niệm về thư viện quốc gia của ông Spofford và đề cập tới sự cần thiết
của một tòa nhà thật lớn. Thượng nghị sĩ Voorhees, chủ tịch của Uûy Ban
Liên Hợp về Thư Viện (the Joint Committee on the Library) còn mô tả niềm
tin của Tổng Thống Thomas Jefferson về giá trị tinh thần rất cần thiết
của các sách vở và các hoạt động trí tuệ: “Kiến thức là sức mạnh, sức
mạnh để duy trì một chính quyền tự do và để bảo vệ Tự Do theo Hiến
Pháp”. Nhờ công sức của các ông Morrill, Voorhees và Spofford, một tòa
dinh thư mới được khởi công xây cất năm 1889 và mở cửa cho dân chúng xử
dụng vào năm 1897, đó là Tòa Nhà Thomas Jefferson, một đài kỷ niệm quốc
gia có kiến trúc theo kiểu Phục Hưng Ý với Phòng Đọc Sách Chính ở trung
tâm, với các trang trí rực rỡ tại khắp nơi, là biểu tượng của tính phổ
cập về kiến thức.
Ông Spofford còn bắt đầu một truyền thống của thư viện, đó là mở rộng
công tác phục vụ dân chúng. Từ năm 1865, ông đã tăng thêm giờ hoạt động
nhờ đó Thư Viện Quốc Hội đã mở cửa vào mọi ngày trong suốt năm. Ông còn
cổ võ cho việc phục vụ thư viện vào ban đêm nhưng không được Quốc Hội
chấp thuận, cho tới năm 1898. Năm 1870, ông Spofford khởi đầu chính sách
cho mượn các sách đọc nếu người đọc sách chịu đặt cọc một số tiền và
phương cách này được duy trì tới năm 1894. Có vài sự việc mà ông
Spofford đã không tiên liệu, là Thư Viện Quốc Hội sẽ trở nên trung tâm
của mạng lưới các thư viện của Hoa Kỳ và là tụ điểm, cung cấp cho các
thư viện khác các dịch vụ về tổng kê (cataloging) và thư tịch
(bibliographic).
Năm 1896, trước khi dọn qua địa điểm mới, Ủy Ban Liên Hợp Thư Viện (the
Joint Library Committee) đã nghe điều tràân về các tình trạng và cách
tổ chức lại Thư Viện Quốc Hội. Cuộc điều trần này đã cung cấp cho Quốc
Hội từng chi tiết về lịch sử và các chức năng hiện tại của Thư Viện Quốc
Hội cùng các nhiệm vụ mới mà Thư Viện này sẽ thực hiện khi có cơ sở
mới. Lúc bấy giờ, Tổng Hội Thư Viện Hoa Kỳ (the American Library
Association) đã cử đi họp 6 vị, gồm cả các ông Herbert Putnam thuộc Thư
Viện Công Lập Boston và về sau là nhà quản thủ Thư Viện Quốc Hội, và ông
Melvil Dewey thuộc Thư Viện New York. Các nghị viên Quốc Hội đã nghe 2
ông Putnam và Dewey trình bày rằng dịch vụ có tầm vóc quốc gia của Thư
Viện Quốc Hội cần phải được bành trướng. Ông Dewey nhận định rằng Thư
Viện Quốc Hội phải là một trung tâm mang tầm vóc quốc gia thực sự, là
trung tâm để các thư viện rải rác trên đất nước Hoa Kỳ hướng về, xin chỉ
dẫn, giúp đỡ và đây là cách tiết kiệm nhất và hữu hiệu nhất.
Cuộc điều trần về thư viện năm 1896 đã ảnh hưởng lớn lao tới việc tổ
chức lại Thư Viện Quốc Hội. Do Đạo Luật Ngân Khoản Hành Pháp (the
Legislative Appropriations Act) được chấp thuận vào ngày 19-2-1897 và có
hiệu lực từ ngày 1-7-1897, Thư Viện Quốc Hội có từ 42 người được tăng
lên 108 nhân viên, và các đơn vị quản trị mới được thiết lập tại các
phòng đọc sách cũng như tại các phân khoa ấn loát, bản đồ và biểu đồ,
tổng kê, tác quyền, thủ bản (manuscript), âm nhạc và ấn phẩm định kỳ
(periodicals).
Trách nhiệm điều hành các công tác quan trọng của Thư Viện Quốc Hội,
theo đúng các quy luật và luật lệ về thư viện, đã khiến cho chức vụ của
vị quản thủ Thư Viện Quốc Hội phải được chỉ định do Tổng Thống và được
Quốc Hội phê chuẩn. Năm 1897, Tổng Thống William McKinley đã chỉ định
một vị quản thủ thư viện mới, để lo dọn thư viện qua Tòa Nhà Thomas
Jefferson và lo việc tổ chức, sắp xếp lại. Vì vậy, ông John Russell
Young đã nhậm chức từ ngày 1-7-1897 cho tới khi ông qua đời vào tháng 1
năm 1899. Nguyên là nhà báo và nhà ngoại giao, ông Young là một quản trị
gia khéo léo, đã bành trướng tầm hoạt động của Thư Viện Quốc Hội, mở
rộng các bộ sưu tập của thư viện. Tháng 2 năm 1898, ông Young đã gửi tới
các tòa đại sứ và lãnh sự Hoa Kỳ trên khắp thế giới, lời yêu cầu họ
cung cấp cho “thư viện quốc gia” các nhật báo, tạp chí, tập sách, tài
liệu của các quốc gia khác nhau, cùng “tất cả những gì đóng góp vào kiến
thức của nhân loại”, nhờ thế vào cuối năm 1898, đã có nhiều sách báo và
tài liệu gửi về từ 11 tòa đại sứ và 7 tòa tổng lãnh sự.
Ông John Russell Young còn sáng suốt bổ nhiệm các ông Thorvald Solberg,
nhân viên đăng kiểm đầu tiên về tác quyền và các ông J.C.M.Hanson và
Charles Martel, các tổng kê viên, các vị này bắt đầu một công tác mới là
xếp loại các bộ sưu tập mà trong gần một thế kỷ, đã theo hệ thống phân
loại của cựu Tổng Thống Thomas Jefferson. Là một nhân vật không có đầu
óc đảng phái, ông John Russell Young đã thành công trong việc đưa Thư
Viện Quốc Hội ra khỏi thế giới chính trị của nước Mỹ. Và việc làm nổi
tiếng nhất của ông Young là khánh thành dịch vụ thư viện dành cho người
mù và người tàn tật. Vào tháng 11 năm 1897, Thư Viện Quốc Hội bắt đầu
một chương trình đọc sách tại “khu dành cho người khiếm thị” cùng với
phần thư viện riêng dành cho những người thiệt thòi này, rồi tới năm
1913, Quốc Hội Hoa Kỳ đã điều hành nhà in các ấn bản chữ nổi.
3. Thư Viện Quốc Hội qua Thế Kỷ 20
Người kế nghiệp ông Young là ông Herbert Putnam, được Tổng Thống
William McKinley bổ nhiệm vào mùa xuân năm 1899. Trong suốt 40 năm
trường, ông Putnam đã làm bành trướng dịch vụ thư viện tới mọi người dân
Mỹ. Ông đã nói về đặc tính của Thư Viện Quốc Hội là “Tầm vóc quốc tế,
Dịch vụ quốc gia” (Universal in Scope, National in Service). Nhờ ông
Putnam, Thư viện Quốc Hội đã phục vụ tích cực các học giả, công chúng và
các thư viện khác.
Từ thập niên 1870, các trường chuyên nghiệp và đại học tại Hoa Kỳ đã
phát triển, cung cấp nhiều trình độ học vấn cao cấp, đồng thời đã xuất
hiện các hiệp hội chuyên môn. Chính quyền liên bang từ thời kỳ này phải
yểm trợ các hoạt động về giáo dục, khoa học, nghiên cứu, cho nên năm
1900 là năm bắt đầu của thời đại các thư viện cỡ lớn, với các giá sách
khổng lồ, các phương pháp tổng kê và phân loại theo khoa hoc cùng với
nhóm chuyên viên toàn thời gian.
Vào cuối năm 1901, Thư Viện Quốc Hội là thư viện đầu tiên của Hoa Kỳ có
một triệu cuốn sách cùng với các bộ sưu tập giá trị, đã trở nên thư
viện dẫn đầu các thư viện Mỹ. Ong Putnam cũng cho thiết lập vào năm 1901
hệ thống lưu hành sách giữa các thư viện (the inter-library loan
system), và các phiếu thư mục được in sẵn (printed catalog cards) bắt
đầu được Thư Viện Quốc Hội bán ra và phân phối. Kể từ nay, các sách
không còn bị giữ trong phạm vi thư viện nữa, mà còn được gửi ra bên
ngoài để mọi người xử dụng. Để biện hộ cho công việc này, vị quản thủ
Thư Viện Quốc Hội đã nói: “một cuốn sách được xử dụng, là đã làm tròn
nhiệm vụ cao cả của nó, còn hơn là một cuốn sách chỉ được để dành vì sẽ
dùng trong tương lai”. Các việc làm của ông Putnam đã khuyến khích sự
cộng tác giưã các học giả và các thư viện, thiết lập nên các tiêu chuẩn
thư tịch (bibliographic standards), giúp công vào các hoạt động trí tuệ
tại Hoa Kỳ, làm “dân chủ hóa” kiến thức trên bình diện quốc gia và quốc
tế và nhờ đó, đã khiến cho Thư Viện Quốc Hội có một địa vị lãnh đạo
trong các viện nghiên cứu của thế giới.
Các tài liệu hữu ích của Hoa Kỳ dùng vào nhiều công trình nghiên cứu
lịch sử, được ông Putnam làm phát triển qua cách cung cấp các văn bản
gốc. Năm 1903, ông Putnam đã đề nghị với Tổng Thống Theodore Roosevelt,
nguyên là một người bạn và cũng là một vị yểm trợ cho Thư Viện Quốc Hội,
ban hành một sắc lệnh di chuyển từ Văn Khố của Bộ Ngoại Giao nhiều tư
liệu của các vị lập quốc Hoa Kỳ, kể cả của các cựu tổng thống George
Washington, Thomas Jefferson và James Madison, qua phân bộ thủ bản
(manuscript division) của Thư Viện Quốc Hội. Từ năm 1904, thư viện này
cũng bắt đầu phổ biến các bản văn lịch sử quan trọng, chẳng hạn như các
Tập San của Quốc Hội Lục Địa (the Journals of the Continental Congress)
và ông Putnam cho rằng vai trò của thư viện là bảo vệ các nguồn tài liệu
gốc của lịch sử.
Theo đúng chủ trương của ông Thomas Jefferson là không một bộ môn học
thuật nào ở bên ngoài sự quan tâm của Quốc Hội hay dân chúng Hoa Kỳ, ông
Putnam còn đặc biệt nhìn xa trông rộng trong việc thu lượm các tài liệu
nghiên cứu về các quốc gia và các nền văn hóa khác. Ông đã không bỏ lỡ
một cơ hội nào mà không mua sắm các bộ tài liệu cần thiết cho việc khảo
cứu quan trọng về sau. Năm 1906, bộ sách nổi danh gồm 8,000 cuốn về văn
chương Nga của ông G.V.Yudin ở Siberia đã được mua cho Thư Viện Quốc Hội
và ông Putnam còn cử một nhân viên qua nước Nga để trông coi việc đóng
thùng và chuyên chở. Tới năm 1908, bộ sưu tập Schatz về nhạc kịch thuở
ban đầu (opera librettos) được mua từ nước Đức. Ngoài ra còn bộ Hebraica
và các sách quý của Trung Hoa, Nhật Bản…
Để yểm trợ cho ngành Lập Pháp, Sở Dịch Vụ Tham Khảo Lập Pháp (the
Legislative Reference Service) được thành lập vào năm 1914 như là một
đơn vị hành chính riêng biệt của Thư viện Quốc Hội, bởi vì vào giai đoạn
này, nhiều nhà trí thức đã vận động việc dùng các thông tin một cách
khoa học để giải quyết nhiều vấn đề. Trong bản điều trần trước Thượng
Viện Hoa Kỳ vào năm 1913, ông Putnam đã trình bày về chức năng của Sở
Dịch Vụ Tham Khảo là chọn lựa ra trong số 2 triệu cuốn sách mỏng và dày,
các tài liệu mà Quốc Hội có thể cần tới. Nói một cách khác, Thư Viện
Quốc Hội sẽ cung cấp cho Quốc Hội một dịch vụ về khảo cứu với các đề tài
như hệ thống ngân quỹ quốc gia, các đóng góp quỹ tranh cử, chính quyền
Phi Luật Tân, trợ cấp của liên bang trong việc làm đường lộ, vấn đề di
dân, vấn đề hàng hải thương thuyền …
Ông Herbert Putnam còn hướng Thư Viện Quốc Hội về các định hướng khác.
Nhờ các vận dộng của ông, đạo luật về Uûy Ban Ngân Khoản Ủy Tặng năm
1925 (the Trust Fund Board of 1925) được ban hành, cho phép Thư Viện
Quốc Hội nhận vào các quà tặng và di sản từ các tư nhân, tạo nên một vai
trò văn hóa mới của Thư Viện. Khởi đầu, một tư nhân là bà Elizabeth
Sprague Coolidge đề nghị ủy tặng cho Thư Viện Quốc Hội một món tiền lớn
để làm phát triển kiến thức và trình độ thưởng thức âm nhạc. Bà Coolidge
cũng tặng tiền để thiết lập nên một sảnh đường hòa nhạc (concert hall)
bên trong tòa nhà của Thư Viện Quốc Hội, trợ cấp cho các công trình mới
về âm nhạc và trả thù lao trọng hậu cho vị trưởng khoa âm nhạc của Thư
Viện. Từ thời gian này, các nhân vật lỗi lạc cũng theo bước của bà
Coolidge, trở nên ân nhân của Thư Viện Quốc Hội, như các vị James B.
Wilbur, Archer Huntington, John D. Rockefeller, Gertrude Clarke
Whittall. Đăc biệt bà Gertrude Clarke Whittall còn tặng cho Thư Viện 5
cây vĩ cầm Stradivari vô giá và một ngân khoản về hòa nhạc, giúp cho Thư
Viện Quốc Hội trở thành một nơi bảo trợ các nghệ thuật, làm đúng theo
ước nguyện của ông Thomas Jefferson, một chính trị gia xuất sắc và cũng
là một nhạc sĩ vĩ cầm và hồ cầm (cello).
Cũng nhờ có Ngân Quỹ Ủy Tặng (the Trust Fund), Thư Viện Quốc Hội có thể
lập nên cơ sở cho các học giả và các nhà tham vấn về thơ phú. Ông
Putnam còn cẩn thận xác định cách xử dụng ngân khoản để bổ túc, mà không
thay thế số tiền từ chính quyền dành cho Thư Viện. Ông Putnam đã tiên
liệu vai trò văn hóa và giáo dục của Thư Viện và lập nên một bộ phận
riêng, thuộc tư nhân để yểm trợ cho Thư Viện.
Do lòng mong muốn Thư Viện Quốc Hội trở thành chiếc nôi của nền dân chủ
theo lý tưởng của ông Thomas Jefferson, năm 1921, ông Putnam còn ra
lệnh cho 2 văn bản quý giá nhất của Hoa Kỳ là “Bản Tuyên Ngôn Độc Lập”
và “Bản Hiến Pháp Hoa Kỳ” chuyển về lưu giữ và trưng bày tại Đại Sảnh
(Great Hall) của Thư Viện. Trong buổi lễ chuyển giao này, có tham dự
Tổng Thống Calvin Coolidge và các nhân vật cao cấp khác. Thư Viện Quốc
Hội đã bảo quản 2 tài liệu lịch sử đó cho tới năm 1952 mới chuyển lại
cho Cơ Quan Văn Khố Quốc Gia (the National Archives), tuy nhiên vẫn còn
sở hữu bản nháp viết tay “Tuyên Ngôn Độc Lập” của ông Thomas Jefferson.
Nhà sử học James Truslow Adams trong cuốn sách “Thiên Anh Hùng Ca của
Hoa Kỳ” (the Epic of America) xuất bản năm 1931, đã biết rằng Thư Viện
Quốc Hội là một biểu tượng của nền dân chủ, đã được tạo lập do người dân
và hoạt động vì người dân.
Trong 40 năm giữ trọng trách quản thủ thư viện, ông Putnam đã làm phát
triển các bộ sưu tập cùng các dịch vụ thư viện khiến cho các tòa nhà đọc
sách và chứa sách cần tới thêm diện tích. Nghị định cho phép mua thêm
đất đai để xây dựng nên một kiến trúc mới được chấp thuận năm 1928 và
Tòa Nhà John Adams được khởi công vào năm 1930, nhưng vì các năm suy
thoái kinh tế, công trình xây cất bị đình hõan và chỉ hoàn thành vào năm
1938 rồi năm sau, 1939, mới mở cửa tiếp đón dân chúng.
Người kế nghiệp ông Putnam là nhà văn kiêm nhà thơ Archibal MacLeish,
được Tổng Thống Franklin Roosevelt bổ nhiệm năm 1939. Ông MacLeish đã
làm quản thủ thư viện cho tới cuối năm 1944, khi ông trở nên Thứ Trưởng
Ngoại Giao. Là một nhân vật biện hộ cho việc tham dự của Hoa Kỳ vào Thế
Chiến II, ông MacLeish đã dùng văn phòng Thư Viện Quốc Hội để nói về nền
dân chủ, hô hào các nhà trí thức phải bảo vệ nền văn hóa Mỹ trước sự đe
dọa của chế độ độc tài. Ông MacLeish là vị quản thủ nổi rõ nhất trong
lịch sử của thư viện này.
Ông MacLeish cũng yêu cầu nghệ sĩ Ezra Winter trang hoàng 4 bức tường
của Phòng Đọc Sách Jefferson theo các chủ đề là Tự Do, Lao Động, Giáo
Dục, “thế hệ đang sống” và chính quyền Dân Chủ. Tại “phần kiến trúc dân
chủ” (the democracy alcove) của Phòng Đọc Sách chính, các nhà khảo cứu
thấy có trưng bày các văn bản cổ điển của truyền thống Mỹ, gồm Bản Tuyên
Ngôn Độc Lập, Bản Hiến Pháp, Các Luận Văn Liên Bang và các bài viết của
nhiều chính khách Hoa Kỳ.
Năm 1943, Thư Viện Quốc Hội tổ chức lễ tưởng niệm 200 năm sinh của ông
Thomas Jefferson. Một thư mục chú giải liệt kê các sách của thư viện
riêng của ông Jefferson đã được nhà thư tịch học E.Millicent Sowerby
biên soạn và phổ biến bằng 5 cuốn, xuất bản từ năm 1952 tới năm 1959,
đồng thời Thư Viện Quốc Hội cũng bắt đầu thực hiện vi phim
(microfilming) bộ sưu tập các văn bản của ông Thomas Jefferson. Vị quản
thủ thư viện MacLeish còn tổ chức lại cách quản trị hành chánh, một việc
làm hữu hiệu trong 3 thập niên, thiết lập các liên lạc giữa các văn sĩ
và học giả Mỹ, tạo nên ngành tham vấn về thơ phú (consultantship in
poetry) và các chương trình học bổng cho các học giả trẻ. Thư Viện Quốc
Hội vào lúc này đã xác định chủ trương “sưu tập mọi hồ sơ được ghi chép
của các tổ chức và nhân vật nào có các công trình mà nhân dân Hoa Kỳ
quan tâm tới nhất”.
4. Thư Viện Quốc Hội sau Thế Chiến II
Do ông MacLeish từ chức vào năm 1944 nên năm sau, Tổng Thống Harry
Truman đã bổ nhiệm vị phụ tá quản thủ là ông Luther H. Evans, một nhà
khoa học chính trị. Ông Evans đã phục vụ Thư Viện Quốc Hội tới năm 1953.
Vào giai đoạn này, ảnh hưởng của Thế Chiến II đã cho thấy mọi nơi trên
trái đất không còn xa lạ đối với người Mỹ. Ông Evans đã diễn tả sự cần
thiết của thật nhiều tài liệu nghiên cứu về các quốc gia khác, cho nên
trong các năm này, đã phát triển các dịch vụ thu mua, tổng kê và thư
tịch. Ông Evans cũng chủ trương rằng Thư Viện Quốc Hội phải phục vụ đắc
lực các thư viện khác và các kế hoạch hợp tác để thu mua và tổng kê các
tài liệu đã được thực hiện trên bình diện vùng và toàn quốc. Thư Viện
Quốc Hội cũng tăng cường các hoạt động về tác quyền và tự do trí tuệ.
Trong các đóng góp của ông Evans vào Thư Viện Quôc Hội còn có kế hoạch
thư viện quốc tế và cộng tác văn hóa quốc tế. Năm 1945, cùng với giám
đốc thu mua Verner W. Clapp, ông Evans tổ chức Đoàn Công Tác Thư Viện
Quốc Hội tại châu Âu (the Library of Congress Mission in Europe) để tìm
mua các sách báo xuất bản tại châu Âu cho Thư Viện Quốc Hội và các thư
viện khác, và từ đây ra đời các hợp đồng mua sách tự động (automatic
book purchase agreements) cùng các giao ước trao đổi các tài liệu chính
thức. Năm 1945, khi Liên Hợp Quốc bàn thảo tại San Francisco, Thư Viện
Quốc Hội cũng lập nên tại thành phố đó một thư viện tham khảo để giúp đỡ
các vị tham dự hội nghị. Năm 1947, Đoàn Công Tác Thư Viện Quốc Hội tại
Nhật Bản đã giúp đỡ nước này thiết lập nên Thư Viện Quốc Hội Nhật (the
National Diet Library). Ngoài ra ông Evans còn chủ trương hoàn trả nhiều
thủ bản quan trọng về các quốc gia gốc.
Người kế nghiệp ông Luther H. Evans là vị giám đốc Thư Viện Công Lập
của thành phố Cleveland, ông L.Quincy Mumford, được Tổng Thống Dwight
D.Eisenhower bổ nhiệm năm 1954. Ông Mumford khởi đầu kế hoạch xây dựng
Tòa Nhà James Madison năm 1957 và làm phát triển thư viện trên các bình
diện quốc gia và quốc tế. Năm 1958, do đạo luật Trợ Giúp và Phát Triển
Mậu Dịch Nông Nghiệp năm 1954 (the Agriculture Trade Development and
Assistance Act of 1954), Quốc Hội Hoa Kỳ đã cho phép Thư Viện dùng tiền
của chính phủ Mỹ tại nước ngoài để mua các sách báo, nhờ đó các trung
tâm thu mua được đặt đầu tiên tại 2 thành phố New Delhi và Cairo. Đạo
luật giáo dục cao cấp được Tổng Thống Lyndon B.Johnson phê chuẩn năm
1965, đã giúp cho Thư Viện Quốc Hội có được các tài liệu giá trị xuất
bản trên khắp thế giới, lập nên các thông tin tổng kê (cataloging
information) dùng cho mọi tài liệu, và cố gắng mới của Thư Viện Quốc Hội
là chương trình quốc gia thu mua và tổng kê NPAC (the National Program
for Acquisitions and Cataloging). Văn phòng NPAC đầu tiên được mở của
tại thành phố London năm 1966 rồi từ đó, Thư Viện Quốc Hội đã có 6 văn
phòng hải ngoại, liên lạc với các nhà sách lớn và các thư viện trên toàn
thế giới.
Do việc thiết lập tổng kê cho một số lượng khổng lồ các sách báo, cần
phải có các tiêu chuẩn thư tịch (bibliographic standards) nên vào giữa
thập niên 1960, Thư Viện Quốc Hội đã tạo ra được một hình thức đọc các
dữ kiện bằng máy, gọi là hệ thống MARC (Machine Readable Cataloging =
đọc tổng kê bằng máy). Cấu trúc về khuôn thức MARC đã trở nên một tiêu
chuẩn quốc gia chính thức vào năm 1971 và một tiêu chuẩn quốc tế vào năm
1973. Năm 1967, Thư Viện Quốc Hội còn khởi đầu một công trình nghiên
cứu kỹ thuật, bảo quản sách báo in trên loại giấy có acít. Ngày nay, Sở
Bảo Dụng (Preservation Office) của Thư Viện Quốc Hội đang thực hiện công
trình nghiên cứu lớn lao nhất về cách bảo quản các tài liệu quý giá.
Kể từ năm 1901, Thư Viện Quốc Hội đã giữ vai trò lãnh đạo trong cộng
đồng thư viện Hoa Kỳ, ngoài công việc yểm trợ các nhu cầu tham khảo và
nghiên cứu của ngành Lập Pháp Mỹ. Cả hai chức năng vừa đóng góp cho Lập
Pháp, vừa mang tính quốc gia của Thư Viện Quốc Hội đã bị tranh luận vào
thời kỳ nhậm chức của ông Mumford, và vị quản thủ thư viện này đã bảo vệ
mạnh mẽ vị trí của Thư Viện Quốc Hội trong ngành Lập Pháp. Đạo luật Tái
Tổ Chức Lập Pháp năm 1970 (the Legislative Reorganization Act of 1970)
đã đổi tên Sở Dịch Vụ Tham Khảo Lập Pháp (the Legislative Reference
Service) thành Sở Dịch Vụ nghiên Cứu thuộc Quốc Hội (the Congressional
Research Service), làm bành trướng các chức năng của cơ quan này, chú
trọng vào việc nghiên cứu và phân tích các chính sách, phục vụ các cá
nhân nghị viên Quốc Hội cũng như các ủy ban thuộc Quốc Hội Hoa Kỳ.
Năm 1974, ông L. Quincy Mumford về hưu, thay thế là nhà sử học Daniel
J. Boorstin, được Tổng Thống Gerald R. Ford chỉ định. Ông Boorstin đã
từng làm giám đốc của Viện Bảo Tàng Lịch Sử Hoa Kỳ (the National Museum
of American History), được Thượng Viện chấp thuận, đã tuyên thệ nhậm
chức tại Đại Sảnh của Thư Viện Quốc Hội vào ngày 12-11-1975 và trở nên
vị quản thủ thư viện thứ 12. Ngay sau khi nhận chức vụ, ông Boorstin đã
phải giải quyết hai vấn đề lớn lao, đó là nhu cầu xét lại cách tổ chức
và các chức năng của thư viện và việc bành trướng diện tích cho các nhân
viên và các bộ sưu tập. Rồi việc di chuyển vào Tòa Nhà James Madison
được bắt đầu năm 1980 và hoàn tất năm 1982, đã giúp cho ông Boorstin
thảnh thơi, củng cố các liên lạc với Quốc Hội và phát triển các liên hệ
mới với các thư viện khác, các học giả, tác giả, nhà xuất bản, các vị
lãnh đạo văn hóa và cộng đồng thương mại. Cũng trong thời kỳ quản trị
của ông Boorstin, ngân khoản hàng năm của Thư Viện Quốc Hội từ 116 triệu
Mỹ kim vào năm 1975, đã tăng lên thành 250 triệu Mỹ kim vào năm 1987,
mặc dù bị nhiều giới hạn nặng nề vào các năm 1985 và 1986. Vào giai đoạn
này, ông Boorstin đã dùng tới một đội ngũ các chuyên viên về các phạm
vi kỹ thuật như tổng kê (cataloging), tự động hóa và bảo dụng
(preservation), ngoài ra ông còn chú tâm tới việc phát triển sưu tập
(collection), tác quyền, vai trò của Thư Viện Quốc Hội trong đời sống Mỹ
và cố gắng chuyển biến Thư Viện Quốc Hội thành “Bộ Bách Khoa Từ Điển đa
phương tiện lớn nhất Thế Giới” (the world’s greatest Multi-Media
Encyclopedia).
Người kế nghiệp ông Daniel J. Boorstin là nhà sử học James H.
Billington, được Tổng Thống Ronald Reagan bổ nhiệm và đã tuyên thệ nhậm
chức vào ngày 14-9-1987, trở thành vị quản thủ thư viện thứ 13. Ông
Billington bắt đầu ngay việc thành lập Uûy Bản Quản Trị và Kế Hoạch MAP
(the Management and Planning Committee) với các diễn đàn địa phương
thuộc 9 thành phố. Kết quả là Thư Viện Quốc Hội đã chia xẻ các nguồn tài
liệu trong khắp đất nước, thiết lập nhiều dự án liên quan tới các kỹ
thuật mới để nới rộng cách truy cập (accesss) trực tiếp từ các thư viện
khác và từ các cơ sở giáo dục. Dự án truy cập tại tuyến (on-line access)
dẫn từ Thư Viện Quốc Hội tới các thư viện thuộc 50 tiểu bang đã được
bắt đầu năm 1991. Ông Billington còn thiết lập nên Sở Giáo Dục đầu tiên
(the first Educational Office) của Thư Viện Quốc Hội để tăng cường các
chương trình văn hóa, và các chương trình quảng bá dịch vụ thư viện đã
dẫn tới việc thành lập Sở Phát Triển (the Development Office) vào năm
1988.
Năm 1990, Hội Đồng James Madison được thành lập. Đây là một ủy ban yểm
trợ thuộc khu vực tư, gồm các thương gia và quản trị gia uy tín. Ông
Billington cũng vận động cho ngân quỹ của Thư Viện Quốc Hội được tăng 12
phần trăm và thư viện này cũng giúp đỡ các thư viện của các nước mới
dân chủ thuộc khối Đông Âu.
Trong báo cáo về tài khóa năm 1993, ông Billington đã trình bày rằng
Thư Viện Quốc Hội đang trở nên một chất xúc tác quan trọng cho các nhu
cầu về giáo dục, cạnh tranh và sáng tạo của quốc gia. Cuộc thảo luận
cũng đề cập tới thời đại thông tin và nhu cầu dùng kỹ thuật điện tử mới.
Theo ông Billington, kỹ thuật mới này đã giúp cho Thư Viện Quốc Hội có
thể cung cấp kiến thức dễ dàng cho mọi người dân Hoa Kỳ qua các trường
học, đại học, thư viện và các tổ chức nghiên cứu tư nhân, và Thư Viện
Quốc Hội đang cố gắng trở thành một “Đại Học Quốc Gia Điện Tử mới lạ” (a
new Electronic National University).
Thư Viện Quốc Hội đang theo đuổi một tham vọng, đó là đặc tính toàn
cầu, thu thập mọi ấn bản thuộc mọi phương tiện, đáp ứng niềm tin của ông
Thomas Jefferson, đó là “Nền Dân Chủ lệ thuộc vào Kiến
Thức”.
Phạm Văn Tuấn
www.vietthuc.org
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét