Cụ Nguyễn văn Thành, Cỏ May có nhắc trong bài trước,
là một trong 20 000 người bị nhà cầm quyền thực dân Pháp ở Việt Nam
cưỡng bức vội vàng qua Pháp để lao động không lương phục vụ cho Nhà nước
Pháp.
Những người này bị Nhà nước Pháp liên tục từ trước Đệ II Thế chiến
tới nay quên lãng một cách vô cùng tự nhiện. Trong gần đây có nhà văn,
nhà báo, nhà làm phim, sinh viên làm Tiểu luận Cao học và Luận án Tiến
sĩ, lần lược nhắc lại và đặt vấn đề trách nhiệm với Nhà nước Pháp .
Nhiều buổi hội thảo, thuyết trình được tổ chức tại những địa điểm nơi
những người Đông dương này đã ở qua, làm việc trước kia, để vực dậy trí
nhớ của những người trách nhiệm. Và đồng thời cũng nhằm giúp những thế
hệ sau này có những thông tin về thân nhân của họ.
“Công Binh, đêm dông dương dài ” (Công Binh, la longue nuit
indochinoise) là một cuốn phim do Lâm Lê thực hiện để nhắc lại những
người lính thợ đông dương trong đó có nguời cha của tác giả và một số ít
hiện diện như những nhơn chứng trong phim hãy còn sống sót ở Việt Nam
và ở Pháp ngày nay.
Trước khi Đệ II Thế chiến khai diễn, Nhà nước thực dân Pháp ban hành
lệnh cưỡng bách trưng dụng người dân xứ thuộc địa đưa về chánh quốc làm
việc như công nhân không chuyên môn (ONS = Ouvrier Non Spécialisé) và
không lương tại các xưởng kỹ nghệ chiến tranh. Việt Nam bị nhà cầm quyền
thực dân bắt 20 000 thanh niên đưa khẩn cấp qua Pháp để thay thế lính
pháp phải đi đánh giặc.
Sau khi Pháp thất trận, những người Việt Nam này bị nhận lầm là lính
nên bị quân Đức và những người Pháp hợp tác với Đức sử dụng. Họ phải
sống lưu đày cơ cực dưới thời Đức chiếm đóng. Một số người này là những
người đầu tiên trồng lúa theo kiểu Việt Nam ở Camargue.
Ở Pháp, họ bị nhà cầm quyền pháp bắt làm nô lệ. Về xứ, họ bị Hà Nội kết tội là những người phản quốc.
45 ngày tới Pháp
Nhắc lại chính xác ngày 29 tháng 8 năm 1939, Công Báo Đông Dương phổ
biến một Nghị định theo đó nhà cầm quyền thực dân pháp tuyển dụng cưỡng
bách 20 000 thanh niên Việt Nam đưa qua Pháp, không phải đi lính, mà làm
những công việc không chuyên môn.
Mỗi gia đình nào trong làng có 2 con trai tuổi từ 18 tới 45, phải nạp
một người nhưng tránh cho con trai trưởng để ở nhà lo việc thờ cúng gia
tiên. Nếu nhà nào có con mà không đưa con đi thì người cha phải chịu ở
tù. Chánh quyền thuộc địa được lệnh phải kết thúc chiến dịch tuyển người
trong vòng 6 tháng. Có nhiều người bị bắt đi không kịp từ giã vợ con.
Nói là 20 000, nhưng con số tới Pháp là 19 550 người trong đó có 6900
người ở Bắc, 10 850 người ở Trung, tức xứ Annam, và 1800 người ở xứ Nam
kỳ thuộc địa.
Họ xuống tàu ở Hải Phòng, Đà Nẵng và Sài Gòn. Và cuộc hải hành của họ
thường phải mất 45 ngày. Dĩ nhiên họ bị nhốt trong hầm chở hàng hóa, bị
cấm lên boong vì nơi đây có người pháp và sĩ quan. Họ ngủ cứ 5/6 người
trên một sạp gỗ, không nệm, chiều dài 1, 50m. Vì hầm tàu là nơi chở hàng
nên không được trang bị các điều kiện vệ sinh nên mùi hôi bốc lên nồng
nặc. Ăn uống, cứ 10 người nhận 1 cái thau thức ăn chia nhau.
Tới Marseille, 75 Đội được đưa tới Baumettes thuộc Quận IX của
Marseille ngày nay ở tạm chờ phân phối đi các nơi làm việc. Lúc đó chỗ ở
Baumettes vừa mới xây xong, sau này là khám đường của Marseille còn tồn
tại tới ngày nay. Ở nhiều trại, công nhân ăn không đủ no vì bị tham
nhũng ở khâu cung cấp lương thực. Mỗi người phải tự xoay sở lấy giải
quyết cái đói. Mèo, chó lúc đó quí giá vô cùng, ngon hơn thỏ và cừu, cho
nên trong phạm vi vài cây số chung quanh, người ta không còn nghe được
tiếng mèo ngao, tiếng chó sủa ma nữa.
Nhà nước bảo hộ hay nhà tù?
Tháng 6/1940, Pháp thua trận. Vài ngàn trong số công nhân này được
hồi hương. Nhưng từ năm 1941, đường biển Âu châu và Viễn đông bị cắt bởi
Hải quân Anh, 14 000 công nhân này bị kẹt lại ở Pháp. Bộ Lao động Chánh
phủ quyết định đem bán những công nhân này cho các xí nghiệp tư như
xưởng dệt, nhà máy luyện thép, xưởng cưa, nông trường, hay cho chánh
quyền địa phương để đào cống rãnh, lấp đầm lầy, đốn cây, … với giá nhân
công rẻ mạt.
Khi mướn công nhân, người chủ chỉ làm giao kèo với Bộ Lao động, đúng
hơn, với Sở nhân công bản xứ (M.O.I = Service de la Main d’Oeuvre
Indigène)), trả tiền làm việc thẳng cho M.O.I, tức Cai thầu. Suốt nhiều
năm dài, Cai thầu thực dân thu tiền bán nhân công nhưng lại không trả
lại cho công nhân một đồng xu lớn, đồng xu nhỏ nào hết. Họ làm việc
không lương, chỉ nhận được một số tiền phụ cấp bằng 1/10 lương của công
nhân Pháp lúc đó. Họ còn bị bữa đói, bữa no, ngược đãi, chỗ ở tồi tệ,
không nước nóng, không sưởi vào mùa lạnh, không được đi lại tự do.
Những công nhân ở lại, không về xứ được do chiến tranh, tập trung ở
Miền nam Pháp, trong những Trại lớn ở rải rác từ Marseille qua Bordeaux.
Nước Pháp được Đồng minh giải phóng khỏi sự đô hộ của Đức quốc xã
nhưng tình trạng của những công nhân lao động cưỡng bách Việt Nam lại
không thay đổi.
Những đợt hồi hương đầu tiên chỉ được tổ chức vào năm 1948. Và những
công nhân sau cùng về xứ năm 1952, sau 12 năm bị cưỡng bách biệt xứ. Có
khoảng một ngàn người lấy quyết định ở lại Pháp sanh sống.
Từ đó, 20 000 công nhân Việt Nam bị cưỡng bách tới Pháp trước Thế
chiến để giúp làm chiến tranh giài phóng Nhà nước Bảo hộ tại bổn quốc
hoàn toàn bị lịch sử Pháp bỏ quên. Như những người này chưa bao giờ hiện
hữu trên đất Pháp. Cũng may, năm 1986, một nữ sinh viên ở Đại học
Nanterre làm một Tiểu luận Cao học về thân phận của những người bị bỏ
quên này. Qua năm 1996, Ông Lê Hữu Thọ, nguyên Giám thị-Thông ngôn (
Surveillant-Interprète) của Đội 35 cho Nhà L’Harmattan, Paris V, ấn hành
những kỷ niệm của ông dưới nhan đề “Lộ trình của một quan lại nhỏ ”
(Itinéraire d’un petit mandarin).
Tiếp theo, nhà báo Pierre Daum, như bị thu hút mãnh liệt bởi hoàn
cảnh nghiệt ngã của những người nghèo khổ ở tận Đông dương bị Nhà nước
Pháp bỏ quên, bèn lao mình vào cuộc tìm tòi thông tin, nhân chứng suốt
bốn năm liền. Sau cùng, ông cho ra đời được “Những người di cư bị cưỡng
bách, những người lao động Đông Dương trên đất Pháp (1939-1952) “, do
nhà Actes-Sud xuất bản . Tác phẩm của ông đưa ra ánh sáng trang sử thuộc
địa đen tối của Pháp.
Với sự khuyến khích thêm của Ông Lê Hữu Thọ, Ông Pierre Daum vận động
Thị trưởng Thành phô Arles tổ chức triển lãm và nói chuyện về những
người phục vụ nước Pháp bị Chánh phủ Pháp bỏ quên suốt 70 năm dài.
Chọn Thành phố Arles để khơi dậy ký ức của nước Pháp vì chính nơi
đây, 70 năm trước, có 1500 ngưòi Việt Nam được gởi tới làm ruộng muồi và
ruộng lúa. Họ đã thành công ngoài sự hi vọng với cách làm ruộng như ở
Việt Nam. Bởi họ vốn gốc nông dân bỗng bị bốc khỏi đồng ruộng đem qua
đây. Ruộng lúa Camargue do họ khởi công cày cấy từ những năm 1941- 1945
đã đem lại cho vùng này sự phồn thịnh. Ngày nay, không riêng người dân
Camargue ăn gạo cấy gặt từ đây, mà trên thị trường xứ Pháp, gạo Camargue
cũng được bày bán rộng rãi. Với nhiều thứ như gạo lứt, gạo trắng, gạo
hột tròn, gạo hột dài, gạo thơm, gạo đỏ, gạo đen, … Cỏ May từ lâu nay ăn
gạo Camargue, gạo lứt, gạo đỏ, thay thế gạo trắng Thái Lan.
Ăn trái nhớ kẻ trồng cây. Lần đầu tiên, Thành phố Arles, nhờ sự vận
động của nhà báo Pierre Daum, hồi tháng 12 năm 2009, tổ chức lễ tưởng
nhớ công ơn những người Việt Nam đã khó nhọc giai đọan đầu cày cấy ruộng
lúa Camargue nhờ đó mà ngày nay có gạo Camargue. Mà đó lại là điều mọi
người không ai biết tới chớ đừng nói nhắc tới.
Trong buổi lễ, trước sự hiện diện đông đảo của dân chúng địa phương
và, đặc biệt hơn hết, của mươi tác nhân và chứng nhân, tức trong số 20
000 người trước kia nay còn sống sót được, ông Thị trưởng đã chánh thức
thừa nhận nước Cộng Hòa Pháp đã có trang sử đen tối đó trong thời làm
thực dân.
Gạo Camargue
Trước chiến tranh, năm 1938, Pháp nhập cảng mỗi năm 600 000 tấn gạo
từ Á châu mà hết 80% của Việt Nam. Pháp thất trận, Đế quốc thực dân cũng
bị sụp đổ theo luôn. Chánh phủ Vichy, năm 1941, có sáng kiến sử dụng
nhân công Việt Nam những người gốc nông dân chuyên nghiệp để thử trồng
lúa ở vùng ngập nước Camargue không khác những điều kiện nước, đất như ở
Việt Nam. Thế là 225 công nhân không chuyên môn Việt Nam gốc nông dân
được gởi tới Camargue. Lúa giống, mua ở Ý.
Những người Việt Nam này bắt tay làm ruộng theo cách thức đã từng làm
ở Việt Nam từ bao nhiêu đời. Năm 1942, vụ gặt đầu tiên trúng mùa: 182
tấn lúa thu hoạch trên 50 mẫu đất canh tác. Qua năm sau, thu được 600
tấn lúa trên 230 mẫu đất. Năm 1944, 2200 tấn lúa thu được trên 800 mẫu
đất.
Đà sản xuất này kéo dài tới năm 1960. Lúc bấy giờ, người ta làm được 3 mùa. Gạo đạt phẩm chất tuyệt hảo.
Người dân Camargue còn nhớ dưới thời bị Đức chiếm đóng, gạo là vàng.
1kg gạo đổi được 50kg xi-măng nên có nhiều người dân Camargue đã trở
thành điền chủ giàu nhờ vài mẫu ruộng.
Và một sự khám phá kỳ thú về gạo Camargue do nông dân Việt Nam, những
người bị lưu đày biệt xứ, khai sanh ra tại đây. Một hôm, nhà báo Pierre
Daum vào xem nhà máy chà gạo Lustucru ở Arles nhìn thấy những bức hình
nông dân Việt Nam, ông bèn tìm hiểu tới và đã khám phá ra lịch sử gạo
Camargue ngày nay đang lưu hành trên thị trường.
Trong buổi lễ tưởng niệm và tri ơn những công nhân Việt Nam tới đây
trước thế chiến và ở lại đây, đem lại cho Camargue, một vùng ruộng lúa
phí nhiêu ngày nay, ông Thị trưởng Arles tuyên bố sẽ làm bia tưởng niệm
những người bạn cao quí Việt Nam và đặt tấm bia ấy tại một địa điểm xứng
đáng trong Thành phố.
Kỳ tới Cỏ May sẽ mời bạn đọc đi thăm Cụ Cựu Giám thi–Thông ngôn Nguyễn văn Thành ở Lattes, vùng Camargue.
© Nguyễn thị Cỏ May
© Đàn Chim Việt
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét