Nhân Khánh, thông tín viên RFA
2012-04-26
Sa mạc hóa là một trong những loại hình thiên tai đang xảy ra ở
Việt Nam và mức độ gây thiệt hại do hạn hán và sa mạc hóa được xếp hạng
thứ 3, chỉ đứng sau lũ lụt và bão.
Một vùng đất bị ảnh hưởng bởi sa mạc hóa ở
phía nam tỉnh Bình Thuận. Hơn 9.000.000 ha đất tại Việt Nam có nguy cơ
biến thành sa mạc tính đến tháng 3/2008.
Do con người là chính
Ước tính quá trình sa mạc hoá mỗi năm làm mất khoảng 20ha đất nông
nghiệp và hàng trăm ngàn ha đất khác tiếp tục bị thoái hoá. Điều đáng sợ
của tình trạng sa mạc hóa là thiên tai này diễn ra lặng lẽ. Chúng tôi
có cuộc trao đổi về nguyên nhân dẫn đến sa mạc hóa với bà Phạm Minh
Thoa, Chánh Văn phòng Ban Điều phối quốc gia Chương trình Phòng chống sa
mạc hóa, thì được cho biết:
"Về tự nhiên thì vùng nóng nhất về sa mạc hóa Việt Nam bây giờ là
cực Nam Trung bộ, Ninh Thuận và Bình Thuận. Hai tỉnh ấy nằm trong địa
hình bị vây quanh bởi núi. Lượng mưa bình quân chỉ khoảng 700 mm/năm.
Lượng mưa rất thấp, bởi vì bị chắn bởi núi. Đầu nguồn các con sông ngắn
và dốc. Cho nên mưa xuống không giữ được nước, chảy ngay ra biển. Duyên
hải miền Trung bị hiện tượng cát bay, cát nhảy cứ lấn dần vào sâu bên
trong.
Về con người cũng có nhiều nguyên nhân. Trong đó có nguyên nhân
rất quan trọng là phương thức sử dụng đất của mình không bền vững. Như
là rừng đầu nguồn bị phá nhiều. Sử dụng phân bón không đúng cách. Cách
trồng cây cũng không đảm bảo, các phương thức nông lâm kết hợp chưa được
áp dụng nhiều.
Theo nguyên nhân, phân được rất nhiều loại: sa mạc đá, sa mạc cát, sa mạc khô cằn, sa mạc muối."
Theo nguyên nhân, phân được rất nhiều loại: sa mạc đá, sa mạc cát, sa mạc khô cằn, sa mạc muối."
Nếu như mà con người biết nhận thức, có kỹ thuật canh tác phù hợp; biết sử dụng tài nguyên bền vững hơn, có sự cân đối giữa môi trường với kinh tế. Thì chắc là nó cũng sẽ đỡ nhiều. Nguyên nhân tự nhiên chỉ là một phần thôi.
Bà Phạm Minh Thoa
Theo điều tra của Trung tâm Quy hoạch đất đai, khoảng 80% diện tích
miền Trung là đất dốc. Hiện tượng bão cát dữ dội vào những tháng vùng
Ninh Thuận, đã đến mức có nguy cơ phủ lấp đường quốc lộ 1A ở đây.
Tuy nhiên, sa mạc ở Việt Nam không tập trung thành vùng rộng hàng
trăm ngàn ha như các quốc gia khác, mà phân bố trên khắp cả nước. Tập
trung chủ yếu ở khu vực nông thôn, miền núi và ven biển. Trải dài từ đầu
nguồn sông Đà xuống tứ giác Long Xuyên. Đất bị sa mạc hóa ở Việt Nam
hiện nay là hơn 9 triệu ha, rộng gấp 5 lần tỉnh Nghệ An, khu vực có diện
tích lớn nhất nước. Thực tế này cho thấy rằng, môi trường tự nhiên
không hẳn là thủ phạm chính gây ra tình trạng này.
Trong quá trình tìm hiểu về nguyên nhân, chúng tôi được bà Phạm Minh Thoa, đưa ra ý kiến sau:
"Do con người nhiều hơn. Chúng tôi xác định là do con người vẫn là
chính. Nếu như mà con người biết nhận thức, có kỹ thuật canh tác phù
hợp; biết sử dụng tài nguyên bền vững hơn, có sự cân đối giữa môi trường
với kinh tế. Thì chắc là nó cũng sẽ đỡ nhiều. Nguyên nhân tự nhiên chỉ
là một phần thôi."
Các biện pháp ngăn chặn sa mạc hóa thường đòi hỏi khoảng thời gian
dài. Do đó luôn cần những công cụ mạnh. Chương trình hành động quốc gia
chống sa mạc hóa được Chính phủ ban hành từ năm 2006. Bộ Nông nghiệp là
cơ quan đầu mối. Chúng tôi có cuộc trao đổi cùng ông Nguyễn Bá Ngãi, Phó
Tổng cục trưởng Tổng cục Lâm nghiệp về cơ chế tiếp cận đối với thiên
tai sa mạc hóa, thì được cho biết:
"Sa mạc hóa là vấn đề liên ngành, đi theo hướng tiếp cận đa ngành. Ví
dụ ngành lâm nghiệp chúng tôi, các chương trình bảo vệ phát triển rừng
thì cũng lấy phòng chống sa mạc hóa làm trong những cái đích để đạt tới.
Dĩ nhiên là không có một nguồn tài chính phòng chống sa mạc hóa riêng, nhưng nó lồng vào các chương trình và kế hoạch bảo vệ phát triển rừng."
Dĩ nhiên là không có một nguồn tài chính phòng chống sa mạc hóa riêng, nhưng nó lồng vào các chương trình và kế hoạch bảo vệ phát triển rừng."
Phòng ngừa hơn chữa trị!
Bên cạnh công tác phòng chống lũ lụt và bão tập trung nhiều quan tâm,
các hoạt động giảm nhẹ thiên tai khác như sa mạc hóa còn ở mức ứng phó
thụ động. Để giải quyết tận gốc rễ vấn đề sa mạc hóa thật không đơn
giản. Giành lại đất canh tác, phải có những nguồn kinh phí to lớn, đôi
khi quá sức chịu đựng của một địa phương. Từng có một nghiên cứu cho
rằng, để biến một hécta sa mạc thành đất trồng trọt phải cần đến vài
trăm triệu đô la. So sánh giữa kinh phí phục hồi những vùng đất bị sa
mạc hóa, với mức chi để ngăn chặn thiên tai này, theo bà Phạm Minh Thoa:
"Cái phục hồi là lớn hơn. Bao giờ mình chủ động phòng tránh thì
cũng tốt hơn. Chúng tôi cũng đang thuyết phục Chính phủ, thay vì chúng
ta bỏ ra hàng nghìn tỷ đồng để khắc phục một hậu quả thiên tai thì chúng
ta chủ động đầu tư cho phát triển bền vững. Như là đầu tư cho quản lý
rừng bền vững, cho trồng rừng. Đầu tư như thế thì hiệu quả hơn nhiều so
với chuyện mình cứ chạy theo để khắc phục."
Trong tình huống này, quy hoạch hợp lý việc sử dụng tài nguyên đất và
rừng là cần thiết. Nếu không có rừng, sẽ không giữ được nước và chắn
cát. Đi vào những biện pháp cụ thể hơn để hạn chế và khắc phục hiện
trạng sa mạc hóa, chúng tôi được ông Nguyễn Bá Ngãi cho biết thêm:
Chúng tôi cũng đang thuyết phục Chính phủ, thay vì chúng ta bỏ ra hàng nghìn tỷ đồng để khắc phục một hậu quả thiên tai thì chúng ta chủ động đầu tư cho phát triển bền vững.
Bà Phạm Minh Thoa
"Chúng tôi đang có một ý tưởng là kết hợp lâm thủy, giữa rừng và
thủy lợi. Trước kia, hai vấn đề này là khác nhau. Giữa vấn đề tạo ra
nguồn nước với vấn đề sử dụng nước không có hiệu quả. Bây giờ chúng tôi
đưa ra ý tưởng kết hợp lâm thủy với nhau. Đây là một giải pháp rất là
tốt để phòng chống sa mạc hóa."
Trên 90% diện tích đang chịu tác động của sa mạc hóa là các khu vực
đất trống, đồi trọc bị thoái hóa mạnh. Nhìn chung, tình trạng sa mạc hóa
ở Việt Nam còn đề cập ở mức độ nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải
pháp. Chưa được chú trọng như một dạng thiên tai cần có hệ thống quản
lý. Trong lúc các quy chế mang tính phòng chống chưa thông suốt, thì khó
mà thực hiện các biện pháp phục hồi môi trường sinh thái đã suy thoái.
Tình trạng sa mạc hóa có liên quan mật thiết tới đói nghèo. Các biện
pháp căn cơ ứng phó loại hình thiên tai này cần gắn liền với chủ trương
nâng cao phúc lợi xã hội, tại những địa phương nằm trong vùng bị cát bụi
xâm thực.
Theo dòng thời sự:
- "Giờ Trái đất" 2011
- Thế giới tắt đèn hưởng ứng ‘Giờ Trái Đất’
- Giờ Trái Đất
- Ngày Nước Thế Giới 2012 và an ninh lương thực Lưu Vực Sông Mekong
- Vấn đề phát triển bền vững sông Mêkông
- Cây rừng kêu cứu
- Vấn đề nguồn nước ở Việt Nam
- Nông thôn VN và ước mơ nước sạch
- Việt Nam đối mặt với nạn thiếu nước
Ý kiến của Bạn
Bấm vào đây để nêu ý kiến của bạn.