Kiều Tiến Dũng
October 5, 20130 Bình Luận
Có những điều cả ngàn lời cũng không đủ, nhưng cũng lại có những điều một chữ cũng đã quá thừa.
Bài 2: Giới hạn của ngôn từ và văn tự
Có những điều cả ngàn lời cũng không đủ, nhưng cũng lại có những điều một chữ cũng là quá dư thừa.
Bồ
Đề Đạt Ma là vị tổ thứ 28 và cũng là vị tổ cuối cùng sau Phật Thích Ca
của Thiền Tông Ấn Độ. Khi qua Trung Hoa Đạt Ma được vua nhà Lương mời
vào tiếp kiến. Nhưng thấy vị vua này không lãnh hội được Phật Giáo mà
chỉ cầu cạnh công đức qua việc xây chùa và thỉnh kinh, nên ông đã bỏ đi
đến chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn, ngồi quay mặt vào vách đá diện bích chín
năm trời. Về sau, Đạt Ma trở thành Sơ Tổ, vị tổ đầu tiên, của Thiền Tông
Trung Quốc. Ông còn được người đời cho là tác giả của hai bộ kỳ thư võ
thuật tên là Dịch Cân Kinh và Tẩy Tủy Kinh, nay đã thất truyền.
(Kim
Dung cũng đã dựa vào Dịch Cân Kinh để cứu Lệnh Hồ Xung khỏi chết trong
cơn bệnh hiểm nghèo, hầu Lệnh Hồ Đại Ca có thể tiếp tục Tiếu Ngạo Giang
Hồ.)
Bodhidharma. Nguồn: 4 Yoshitoshi, 1887.
Chuyện
kể rằng Bồ Đề Đạt Ma đến lúc có ý muốn hồi hương, trước khi về Thiên
Trúc, ông đã gọi các đệ tử đến để mỗi người một trình bày sở đắc của
mình.
Đệ
tử Đạo Phó thưa: “Theo chỗ thấy của tôi, muốn thấy đạo phải chẳng chấp
văn tự, mà cũng chẳng lìa văn tự.” Đạt Ma đáp: “Ông được lớp da của tôi
rồi.”
Ni
cô Tổng Trì nói: “Chỗ giải của tôi như cái mừng vui khi thấy được nước
Phật, thấy được một lần, sau đó không thấy lại được nữa.” Đạt Ma nói:
“Bà được phần thịt của tôi rồi.”
Đệ
tử Đạo Dục, một đệ tử khác, bạch rằng: “Bốn đại vốn không, năm uẩn
chẳng phải thật có, vậy chỗ thấy của tôi là không một pháp nào có thể
đạt được.” Đạt Ma đáp: “Ông được bộ xương của tôi rồi.”
Cuối
cùng, đến phiên Huệ Khả. Huệ Khả chấp tay lễ bái Đạt Ma rồi đứng ngay
một chỗ, không bạch không nói gì cả. Đạt Ma bảo: “Ngươi đã được phần tuỷ
của ta.” Rồi ông trao chánh pháp cho Huệ Khả để vị này trở thành vị tổ
đời thứ hai của Thiền Tông Trung Hoa.
Có những điều cả ngàn lời cũng không đủ, nhưng cũng lại có những điều một chữ cũng là quá dư thừa.
**
Cái im
lặng của Huệ Khả thật đúng ý của Đạt Ma về pháp tu của Thiền tông, khác
hẳn với các pháp tu khác trong đạo Phật, như được thâu gọn trong bốn câu
kệ:
“Bất lập văn tự
Giáo ngoại biệt truyền
Trực chỉ nhân tâm
Kiến tánh thành Phật”
Giáo ngoại biệt truyền
Trực chỉ nhân tâm
Kiến tánh thành Phật”
Tức là:
Chẳng cần lập văn tự
Truyền đạo ngoài giáo lý
Chỉ thẳng vào tâm người
Thấy tánh ắt thành Phật
Truyền đạo ngoài giáo lý
Chỉ thẳng vào tâm người
Thấy tánh ắt thành Phật
Đạt Ma Tổ Sư đã nhận ra rằng tới chỗ cứu cánh thì không còn văn tự, ngôn ngữ nào, kể cả kinh điển, có thể tỏ bầy được.
**
Đó là vì
ngôn từ của loài người trong bất kỳ một văn hóa nào cũng đều có những
giới hạn không thể vượt qua được trong các cố gắng để diễn đạt trọn vẹn
những gì tuyệt đối, cũng như trong việc giải thích một số kinh nghiệm
sống.
Lấy
ví dụ của những bài đồng dao với câu cú ngây ngô, thật ra lại chứa đựng
nhiều chân lý. Chẳng hạn như bài đồng dao: “Kỳ Nhông là ông Kỳ Đà, Kỳ
Đà là cha Tắc Ké, Tắc Ké là mẹ Kỳ Nhông,” tuy ngây ngô nhưng nó đã nói
lên được cái vòng lẫn quẩn của ngôn ngữ.
Đó
là bản chất của mọi ngôn ngữ do loài người đặt ra, dù đã được bồi đắp
qua bao thế hệ. Vì để định nghĩa một từ ngữ, chúng ta lại phải dựa vào
những từ ngữ sẵn có khác. Nhưng các từ ngữ sẵn có khác cũng lại cần các
từ ngữ khác nữa. Cứ thế mà lan rộng ra cho đến khi ta phải quay trở lại
cái từ ngữ ban đầu –do đó tạo ra cái vòng định nghĩa lẫn quẩn.
Còn
không thì đến một lúc nào đó ta phải chấp nhận hay đồng ý cái ý nghĩa
của một từ ngữ nào đó, không cần định nghĩa nữa mà chỉ dựa vào những
kinh nghiệm chung mọi người đều có thể chia xẻ được. Nhưng với các kinh
nghiệm dù mọi người đều phải trải qua thì chúng nhiều khi lại mang các ý
nghĩa khác nhau đối với mỗi một người. Thí dụ như cái đau tinh thần tuy
cũng là cái đau nhưng đâu có cái đau nào lại giống cái đau nào. Hay có
những kinh nghiệm không phải ai đấy cùng đều đã sống qua, như trong ví
dụ làm sao định nghĩa được tình yêu cho những kẻ chưa biết yêu và chưa
được yêu.
Lúc đó, ngôn ngữ chỉ có thể diễn đạt phần nào sự việc một cách tiệm tiến, nhưng lại không được trọn vẹn.
**
Đấy cũng
là cái giới hạn trong hội họa. Hội họa là một phần nới rộng của ngôn
ngữ trong việc mô tả cái cảnh sắc, và diễn đạt những ý tưởng, những cảm
xúc của con người. Nhưng khi vẽ mặt trước của một vật ba chiều lên trên
một trang giấy hai chiều thì ta không thể diễn đạt được cái mặt khuất
phía đằng sau của vật thể đó. Chúng ta đã phải hy sinh phần nào sự thật
trong sự diễn tả đó.
“À,”
có người sẽ nói, “nhưng ta đã có nghệ thuật điêu khắc để trình bày các
vật thể ba chiều đó.” Vâng, nhưng làm sao ta có thể trưng bày được cái
mặt bề trong của chúng, khi ta chỉ có thể nặn ra được cái hình tượng bề
ngoài?
Trong
một cố gắng để phần nào vượt qua cái giới hạn này, trường phái tranh
lập thể (cubism) được ra đời –tiêu biểu và nổi tiếng nhất là những bức
tranh của họa sĩ Pablo Picasso.
Lấy ví dụ bức tranh tuyệt tác mang tên Người Đàn Bà Đang Khóc, The Weeping Woman,
do Picasso vẽ vào năm 1937. Thọat nhìn thì đấy là một tranh vẽ quái dị,
không cân xứng với những gì đôi mắt ta thường thấy ở hình thể của một
con người. Đó là vì Picasso đã trình bày mặt trước lẫn mặt sau của gương
mặt của một người đàn bà đang khóc lên trên không gian của một khung
vải hai chiều. Cái kiểu “chấp vá” này của những bức tranh lập thể đã đem
lại cho chúng ta một cái nhìn mới, mặc dù đó không phù hợp với cái nhìn
ta có được qua cái nhãn quan thường ngày của mình.
La Femme qui Pleure I (Weeping Woman I)
Pablo Picasso
Pablo Picasso
Do đó, tranh lập thể cũng phải chịu những giới hạn và không thể diễn tả được trọn vẹn cái thực thể ngoài kia.
**
Về điểm này, một bức tranh lập thể có thể được đem so sánh với một bản nhạc hòa tấu.
Âm
nhạc cũng lại là một sự nới rộng theo một chiều hướng khác của ngôn ngữ
trong việc ghi nhận lại âm thanh, và diễn đạt ý tưởng và cảm xúc của
con người. Từ những nốt nhạc cao thấp, dù đó là âm giai ngũ cung hay âm
giai tám bực, ta có thể nối chúng lại với nhau, cùng xen kẻ với các
khoảng lặng thinh, để tạo thành nhừng giai điệu với những tiết tấu nhanh
chậm khác nhau. Các nhịp điệu nhanh chậm so với nhịp tim bình thường
của ta lại có khả năng tạo cho ta các cảm xúc khác nhau. Các nhịp dồn
dập thường gây những cảm xúc vui nhộn ở người nghe; còn các nhịp chậm
hơn nhịp tim bình thường lại làm cho tâm hồn ta lắng xuống, tạo cơ hội
cho những nỗi buồn vu vơ chen lấn vào.
Như
thế vẫn còn chưa đủ. Tương tự như một bức tranh lập thể, một bài nhạc
hòa tấu lại còn đem các nốt nhạc chồng chất lên nhau qua những hợp âm,
và các giai điệu quấn quít đuổi theo nhau trong các bè nhạc của các
giọng hát hay nhạc khí khác nhau.
Nhưng
ở một mặt khác âm nhạc cũng lại bị cái giới hạn là nó không thể diễn tả
trung thực được những mầu sắc như nghệ thuật hội họa. Âm nhạc chỉ có
thể truyền đạt được phần nào cái thực thể âm thanh ngoài kia. Phần nào
là vì tai của chúng ta chỉ có thể cảm nhận được các rung động không khí
trong khoảng tần số từ 20 Hz cho đến khoảng 20 KHz.
**
Ngôn
ngữ, hội họa, điêu khắc, âm nhạc thì đã vậy, đã phải bị giới hạn ngay
trong bản chất của chúng trong việc trình bày một thực thể. Mặt khác,
toán học cũng được coi là một ngôn ngữ, dù đó là ngôn ngữ của thiên
nhiên. Như thế thì toán học có bị một giới hạn cố hữu nào không?
Lúc
đầu người ta cho là không, nhưng đó chỉ là dựa vào trực giác mà thôi.
Toán học phải cần có chứng minh bằng lý luận, không thể chỉ có trực giác
không thôi.
Đối
tượng thông thường của toán học là những con số hữu hạn lẫn vô hạn,
những đường cong hình thể, những khái niệm trừu tượng, và nhất là những
liên hệ tương quan giữa chúng với nhau.
Bắt
đầu từ các tiền đề được chấp nhận không cần chứng minh, người ta dùng
lý luận suy diễn để đi từng bước một vững chải đến các định lý và hệ
quả. Với những tiền đề khác nhau, ta có những hệ thống toán khác nhau.
Như với tiền đề “từ một điểm ở ngoài một đường thẳng ta chỉ có thể vẽ
một đường song song với đường thẳng đó mà thôi” thì ta có cái gọi là
Hình Học Euclide. Nhưng nếu ta cho rằng từ điểm đó ta không thể có được
đường song song nào thì đó lại là tiền đề của Hình Học Riemann. Còn Hình
Học Lobatchewsky thì lại cho rằng ta không phải chỉ có một mà có vô số
đường song song.
Các
hệ hình học này đều đúng trong phạm vi của nó, mặc dù chúng có những áp
dụng khác nhau. Chẳng qua là vì từ những điểm khởi đầu khác nhau thì hệ
quả sẽ xa biệt vậy thôi.
**
Thông
thường ta phải nhờ vào trực giác của mình để đi tìm một vài mệnh đề
trong muôn vàn các mệnh đề để rồi chứng minh coi nó là đúng hay sai.
Tuy
vậy, cho đến cuối thế kỷ 19 người ta vẫn hy vọng rằng toán học thật sự
là một hệ thống máy móc không cần trực giác. Chỉ cần cho vào đó những
tiền đề rồi chờ bộ máy lý luận vận hành là ta sẽ có được những sự thật,
những định lý. Và ta cũng sẽ biết đâu là điều không thật, một khi luận
lý toán học cho ta biết điều đó là sai.
Nhưng như vậy thì toán học cũng chẳng khác gì một bộ máy làm sausage –bỏ thịt vào một đầu, đầu kia sẽ có sausage để ăn barbeque!
Với
cái mơ ước là loài người sẽ cơ giới hóa được toán học, nhà toán học lỗi
lạc David Hilbert đã khởi xướng cái thách thức để tìm ra được một tập
hợp những tiên đề thích hợp và không mâu thuẩn với nhau, và một phương
thức máy móc để có thể đi từ các tiên đề này đến tất cả các định lý và
hệ quả trong toán học. Nếu được như thế con người sẽ không cần phải bỏ
công chứng minh cho từng định lý, hệ quả một — toán học nói chung sẽ
không còn gì để khám phá nữa!
Nhưng
rồi đến đầu thế kỷ 20 cả thế giới đã phải sững sờ và kinh ngạc với cái
khám phá của một chàng thanh niên người Áo trẻ tuổi tên gọi Kurt Gödel.
**
Gödel đã
chứng minh được là số học (và nói chung là toán học) tự nó không bao
giờ được trọn vẹn qua cái “Định lý của sự không trọn vẹn của toán học”
(Incompleteness Theorem). Nói một cách nôm na là có những mệnh đề, giả
thuyết mà không một phương thức toán học máy móc nào có thể khẳng định
được đây là các mệnh đề đúng (để nâng cấp các mệnh đề này lên bậc định
lý) hay khẳng định được đó là các mệnh đề sai.
Để minh họa phần nào cái định lý tuyệt vời này, chúng ta hãy bỏ một phút suy nghĩ về câu văn sau đây: “Đây là một mệnh đề sai.”
Cái
mệnh đề trong ngoặc kép trên đúng hay sai? Nếu nó đúng thì những gì nó
nói phải là đúng; nhưng chính nó lại nói nó là sai cơ mà! Ngược lại, nếu
nó sai thì những gì nó nói là không đúng; nhưng chính nó lại nói nó là
sai, do đó nó phải đúng!
Cứ
thế ta phải vướng mắc trong cái vòng lẫn quẩn; không thể khẳng định
được một câu văn đơn giản đó là điều đúng hay sai! Đây là cái giới hạn
luôn hiện hữu của chính toán học –chẳng khác gì cái giới hạn vốn có
trong ngôn ngữ thông thường của loài người.
Gödel
đã dùng chính toán học làm đề tài cho toán học. Qua việc tự mình nhìn
lại mình, Gödel đã chứng minh được cái giới hạn của toán học!
Một
thí dụ khác, định lý này đã minh họa là có những thế cờ xếp sẵn trên
bàn cờ, tuy trông rất đơn giản nhưng chúng ta sẽ không bao giờ chứng
minh được là từng bước từng bước một ta có thể đi đến các thế cờ xếp sẵn
này từ các quân cờ được dàn quân một cách nguyên tắc từ lúc khởi đầu
hay không!
Có
những sự thật toán học mà chính toán học cũng không thể khẳng định
được. Và có những sự không thật mà chính toán học cũng không phủ định
được. Có những điều tuy nằm trong phạm vi của toán học mà chính nó lại
không diễn tả được.
Một
hệ quả sâu xa và quan trọng khác của định lý Gödel này là không một hệ
thống máy móc, cơ hóa nào có thể thay thế được hay bao trùm được cái
thiên hình vạn dạng, cái uyển chuyển trong sự sáng tạo của con người —
dù đó là sự sáng tạo trong toán học hay trong nghệ thuật! Và như thế
sáng tạo mãi mãi sẽ là vô hạn định.
**
Chính
những cái giới hạn vốn phải có này dù là trong ngôn ngữ hay trong toán
học cũng là những cái giới hạn mà vật lý và khoa học phải thừa hưởng
trong việc nghiên cứu và xác định cái sự thật khách quan ngoài kia.
Chúng ta sẽ trở lại vấn đề này trong bài kế tiếp.
**
Triết học đông phương cũng không thoát khỏi cái giới hạn của ngôn ngữ đó. Kinh Kim Cang của nhà Phật có câu:
“Nhược dĩ sắc kiến ngã
Dĩ âm thanh cầu ngã
Thị nhân hành tà đạo
Bất năng kiến Như Lai”
(Kinh Kim Cang)
Dĩ âm thanh cầu ngã
Thị nhân hành tà đạo
Bất năng kiến Như Lai”
(Kinh Kim Cang)
Tức là:
Nếu do sắc mà thấy ta
Do âm thanh mà cầu ta
Thì người ấy hành đạo tà
Không thể thấy Như Lai.
Do âm thanh mà cầu ta
Thì người ấy hành đạo tà
Không thể thấy Như Lai.
Chữ
Như Lai ở đây là chỉ pháp thân Phật, chính là tánh giác sẵn có nơi mọi
chúng sanh. Nếu chạy theo để cầu cái Phật có thể diễn tả được bằng sắc
tướng và thanh âm, thì đó là đi cầu cái Phật không thật. Nên Kinh đã
khẳng định đó là việc: “hành đạo tà, không thể thấy Như Lai.” Vì cái
Phật, cái giác ngộ chân chính, không có hình dạng, không có tên gọi,
chẳng khác gì cái Đạo của Đạo Đức Kinh:
“Đạo khả đạo, vô thường đạo
Danh khả danh, vô thường danh”
Danh khả danh, vô thường danh”
(道可道非常道 名可名非常名 無名天地之始 有名萬物之母 – Đạo khả đạo phi thường đạo/ Danh khả danh phi thường danh/ Vô danh thiên địa chi thỉ/
Hữu danh vạn vật chi mẫu. – Đạo mà có thể diễn tả được thì không phải
là đạo thường hằng, tên mà có xưng gọi được thì không phải là tên vĩnh
cửu. Không gọi là khởi đầu của trời đất, có gọi là mẹ sanh của muôn
vật.) Nguồn: http://blog.yahoo.com/
Phải
chăng đây là vì cái giới hạn của ngôn ngữ nói chung nên cái Đạo mà định
nghĩa được bằng ngôn từ thì đó không phải là cái Đạo thật; cái Tên có
thể gọi được thì đó không phải là cái Tên vĩnh cửu.
Cũng vì vậy nên Đạo Đức Kinh còn nhấn mạnh thêm rằng:
“Tri giả bất bác, bác giả bất tri”
Người
biết được chân lý thì không nói, không phải vì không muốn nói mà phải
chăng là vì không thể nói lên được bằng ngôn từ của loài người. Và những
gì ta có thể nói được, gọi được thì đấy không phải là sự thật tuyệt đối
– nên đành phải mang tiếng “bất tri” là vậy.
**
Có những kinh nghiệm ta phải sống qua mới cảm được, nhưng chẳng có ngôn từ nào có thể diễn tả cho hết được. Nói chi đến vấn đề giác ngộ, đạo lý, toán học, khoa học cho xa xôi, chính ngay cái tình yêu nam nữ hầu như trong chúng ta ai ai cũng đã từng trải qua, nhưng có ai đã định nghĩa được yêu là gì chưa? Hay là ta chỉ có thể nói lên những khía cạnh riêng lẻ, vụn vặt của nó –qua cái nhịp tim đập nhanh, qua cái mất hồn trong nắng nhạt, trong mây nhè nhẹ, với gió hiu hiu?
Có những kinh nghiệm ta phải sống qua mới cảm được, nhưng chẳng có ngôn từ nào có thể diễn tả cho hết được. Nói chi đến vấn đề giác ngộ, đạo lý, toán học, khoa học cho xa xôi, chính ngay cái tình yêu nam nữ hầu như trong chúng ta ai ai cũng đã từng trải qua, nhưng có ai đã định nghĩa được yêu là gì chưa? Hay là ta chỉ có thể nói lên những khía cạnh riêng lẻ, vụn vặt của nó –qua cái nhịp tim đập nhanh, qua cái mất hồn trong nắng nhạt, trong mây nhè nhẹ, với gió hiu hiu?
Những
đứa bé chưa đến tuổi yêu thì chưa biết yêu là gì đã đành, nhưng ngay cả
những ai đang yêu cũng không thể nào nói hết được cái tình cảm đó với
người mình yêu cho trọn vẹn qua ngôn từ hạn hẹp của loài người. Nên cuối
cùng cũng đã phải đành chịu thua:
“Anh yêu em,
Anh chỉ nói thế thôi
Nói thế thôi cũng đủ rồi
Vì tình từ tim mà ngôn ngữ từ môi”
(Vô danh)
Anh chỉ nói thế thôi
Nói thế thôi cũng đủ rồi
Vì tình từ tim mà ngôn ngữ từ môi”
(Vô danh)
Có những điều cả ngàn lời cũng không đủ, nhưng cũng lại có những điều một chữ cũng đã quá thừa.
Kiều Tiến Dũng
www.vietthuc.org
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét