Phần 1 : CON ĐƯỜNG VĂN NGHỆ
Paris
thủ đô ánh sáng, cái nôi nhân quyền và là một trong những kho tàng văn
hóa của nhân loại. Lên Monmartre nơi cao nhất Paris có đền Thánh Tâm uy
nghi làm bằng đá qúy trắng toát sừng sững trên ngọn đồi. Đi vòng xuống
lưng chừng đồi là cảnh giới riêng của khu họa sĩ, họ đang thả hồn theo
những mảng sắc màu. Phố Paris gồm nhiều con đường dọc ngang uốn khúc
chằng chịt, xe cộ tấp nập, khách qua lại đông nghịt dọc theo vỉa hè. Hai
bên đường san sát những nhà hàng cửa hiệu quán cà phê rạp
cinê được trang hoàng đầy ánh đèn màu rực rỡ. Pars thiết kế theo lối
kiến trúc cổ, nhà cửa, thành quách, lâu đài, thánh đường và cây xanh tạo
cho Paris thêm thơ mộng như một bức tranh ấn tượng. Những cái hay nét
đẹp về Paris sách báo film ảnh âm nhạc hội họa.. vv.. đã nói nhiều nhưng
nào hết ? Còn những điều dù có nói cũng sẽchẳng bao giờ dứt, hay cũng
chỉ thoáng qua. Tôi xin ghi lại « một chút thoáng qua » như giữ cho mình
chút kỷ niệm về : Người Paris và Viễn Khách, trong đó có các bạn văn
nghệ phương xa đã có lần ghé thăm.
Đã
lâu lắm, từnhững thế kỷ trước trong số những người Việt có những người
là nghệ sĩ họ đãđến Paris trình diễn hoặc thăm Paris nhưng rất thầm
lặng, thời gian vô tình trôi xóa dần những dấu cũmà đâu đó vẫn còn vương
đọng ! Xin kể lại các bạn một số những câu chuyệnđẹp về những tâm hồn
nghệ sĩ mà tôi may mắn gặp gỡ quen biết sau này, hoặc đã quen cũ nay
tình cờ gặp lại ở nơi đất khách quê người. Những điều viết ở đây không
nhằm mục đích ghi lại từng chân dung và sự nghiệp của mỗi nghệ sĩ nên
không thể diễn đạt hết những tính ưu việt của mỗi nghệ sĩ một cách đầy
đủ vềtài năng, tính chất, nghệ thuật ..vv.. Đây chỉ là những mẫu chuyện vui dọc đường của một số người làm văn nghệ được đời gọi là nghệ sĩ.Tôi
có cái thú hay vào thư viện đọc sách, nhưng nay nhờ có internet nên
cũng bới đi, thỉnh thoảng cùng bằng hữu đi xem những cuộc triển lãm
tranh của một số danh họa Pháp. Nnững điều bắt gặp trong tranh làm tôi
say mê từ màu sắc, phong cảnh đến những đường nét chấm phá. Tính hiếu kỳ
khiến tôi lại muốn tìm hiểu hơn về những con người trong thế giới sắc
màu này nên đã liên tưởng đến những người bạn nghệ sĩ, có người là họa
sĩ, có người văn sĩ, nhạc sĩ mà tôi đã từng gặp trong đời. Nếu muốn ghi
lại vùng ký ức về những khuôn mặt văn nghệ sĩ ấy chắc phải mất nhiều năm
; nhưng chắc gì tôi đã nhớ hết và hiểu được những tâm hồn còn đầy bí ẩn
của họ ! Rất may tôi lại không có tham vọngđó, công việc này dành cho
các nhà nghiên cứu, nhà biên khảo về văn học nghệthuật. Tôi chỉ làm một
việc góp nhặt kỷ niệm kết thành bản Tình Nghệ Sĩ để thấy lại quãng mộng năm xưa cho năm tháng hoàng hônđỡ cô quạnh. Tôi thường nghĩ: «
Trong cõi vô tận của nghệ thuật, con người và thiên nhiên là tác phẩm
của thượng đế, trong đó nghệ sĩ lại sáng tạo thêm ý nghĩa cho đời. Một
tác phẩm ở bất cứ một thể loại nào dù là văn học hay nghệthuật giá trị
đích thực không hẳn ở lời khen tiếng chê ; mà tùy thuộc vào tác phẩm có
thực đi vào lòng người hay không, tuy nhiên người đời thường lẫn lộn gữa
tác phẩm và nhân cách tác giả ! Người nghệ sĩ và tác phẩm là hai thực
thể tách rời nhau nhưng lại khắn khít có chung một niềm bất hạnh chứađầy
rủi ro, đôi khi bị vùi dập vì ngộ nhận ! Tâm hồn nghệ sĩ rất phóng
khoáng, bao dung yêu tha nhân, yêu thiên nhiên và yêu cuộc đời ; dẫu cho
cuộc đời muôn cay đắng.»
Trước
năm 1975 ở Sài Gòn tôi quen một số văn nghệ sĩ chỉ nhìn cách sống và sự
đam mê nghệ thuật thì tôi đã bội phục, mỗi người mỗi khác, kẻ viết văn,
làm thơ, người soạn nhạc, trong số đó có người đã in ấn được tác phẩm,
có kẻ thì không ! Có người viết nhiều ca khúc nhưng chẳng chạy theo thị
trường nên chỉ loé lên rồi tắt lịm, hoặc chẳng ai biết ! Và có người
tranh bán được nhiều nhưng chưa một lần triển lãm ! Con
đường văn học nghệ thuật mênh mông vô tận, người nghệ sĩ tự mình tìm
con đường riêng để đi, và họ đã gặp nhauở chốn Chân Thiện Mỹ, từ đó mọi
sự vật trong cõi đời mới có tên. Sau
biến cố năm 1975 người Việt ồ ạt bỏ nước ra đi tị nạn CS, những người
đến Pháp đãđồng loạt thành lập hàng trăm hội đoàn nhằm mục đích cứu quê
hương thoát khỏi ách CS. Chúng tôi là nững người tị nạn đến Paris sau và
cũng đã thành lập hội Văn Hóa năm 1985 theo luật 1901do chính phủ Pháp
qui định, sau chúng tôi thu hẹp lại thành Câu Lạc Bộ để đáp ứng với nhu
cầu sinh hoạt văn học nghệ thuậtvới mục đích bảo tồn và phát huy văn hóa
VN ở hải ngoại, đồng thời thành lập một tủsách để đáp ứng nhu cầu tinh
thần cho cộng đồng. Số lượng người đọc sách ngày càng nhiều do đó chúng
tôi đã phát triển cơ sở thành thư viện Cergy, hiện nay trở thành thư
viện quốc gia Pháp với đủ thể loại sách gồm sách Việt, Pháp và nhiều
sách nước ngoài do tòa thị chính quản lý. Trong thời gian này vợ chồng
nhà văn Duyên Anh thường lui tới thăm một bà bạn cũ cùng quê chị, tôi
được mời sang dùng cơm. Trong căn phòng ấm cúng đầy khói thuốc và hương
rượu, những khuôn mặt hiện diện đa số đều là những người du học trước
năm 75. Đây là những người thành đạt, may mắn thoát khỏi chiến tranh
nhưng lại thích nói về máu lửa ! Tôi đã trải qua chiến tranh và tù đày
nên rất sợ máu mà chỉ qúy tình người. Ở những lần khác tôi được nghe
Duyên Anh đàn hát, sau này anh tặng tôi băng nhạc Ru Đời Phù Ảo, tôi
không ngạc nhiên vì Duyên Anh biết âm nhạc trước khi viết văn. Tôi thích
những người uống rượu ngâm thơ, hát, thỉnh thoảng kểchuyện đời, do đó
trong những tác phẩm của tôi có lẫn men cay và khói thuốc dù tôi không
hề hút thuốc, uống rượu, nhưng vẫn thích ngồi chung bàn với những người
uống rượu như năm xưa ngồi chung với các chiến hữu. Ở bàn rượu, khi rượu
ngà ngà thấm môi, men cay giúp con người lâng lâng như cõi trên, lúc đó
ngôn ngữ của họ xuất từ đáy lòng, thần sắc tiêu dao hóa thân thành một
nghệ sĩ, nhưng một khi rượu đã quá độ con người sẽ mất sự tự chủ, rơi
vào giấc ngủ vô hồn ! Anh Duyên Anh uống rượu để thưởng thức, chừng mực
nhưng rất sành các loại rượu, nghe anh kểvề rượu mà tôi có cảm tưởng như
lạc vào một cõi khác. Anh nhấp ly rượu, ngâm thơ mình, tôi thấy chất
nghệ sĩ của anh như những thi sĩ thời xưa trong sách cổ. Anh tặng tôi
tập thơ Tù mới in, tập thơ trình bày đẹp, đọc vài bài trong thi tập tôi
cảm thấy bùi ngùi, ý thơ sâu sắc, tôi chẳng hỏi anh chuyện tù mà miên
man về nét đẹp của thi ca. Thời gian sau anh lại tặng thi tập Em Tôi Sài
Gòn Và Paris. Có lần nhạc sĩ Phạm Duy từ Mỹqua Paris, anh Duyên Anh gọi
tôi cùng anh Mai Trung Ngọc chủ nhà sách Nam Á ra khu Latin uống café
nghe Phạm Duy nói chuyện. Ngoại trừ những bạn văn nghệ rủ đi uống cafê,
rượu đỏ, thường thì anh Duyên Anh hay đi với chị nhà. Tôi qúy Duyên Anh
ngoài tài năng văn nghệ còn ở tính nghệ sĩ đầy chất giang hồ, anh nói
những điều từ con tim mà người đời chưa quen hay không muốn nghe !. Anh
dung nạp cả thiên đường lẫn địa ngục mà trên đời chưa có người nào đặt
chânđến. (Duyên Anh tên thật là Vũ Mộng Long, nhữngbút hiệu khác là Thương Sinh, Mõ Báo…Ông sinh ngày 16 tháng 8 năm 1935 tại làng Tường An, huyện Vũ Thư,tỉnh Thái Bình. Di cư vào Nam năm 1954, ông từng làm đủ nghề : dạy kèm, dạy nhạc..vv. Năm 1960, được sự nâng đỡ tận tình của nhà văn Nguyễn Mạnh Côn, Duyên Anh bắt đầu sựnghiệp văn chương và nổi tiếng ngay với tác phẩm đầu tay Hoa Thiên Lý. Tiếp theo đó là một loạt Thằng Côn, Thằng Vũ, Con Thúy....ở thể loại lãng mạn đầy hoài niệm về thời kỳ ấu thơ tại quê hương miền Bắc. Sauđó ôngng trở thành một ký giả, chủ bút, chủ báo, giám đốc nhà xuất bản. Duyên Anh đã cộng tác với hầu hết những tờ báo lớn ở miền Nam trước năm 1975 như: Xây Dựng, Sống,Chính Luận, Công Luận, Con Ong, Tuổi Ngọc...Những
tác hẩm của Duyên Anh trước năm 1975 thường mang tính hiện thực xã hội,
diễn tảnhững mảnh đời sống trong một góc khuất ở những con hẻm, những
ngõ cùng nơi đô thị. Ngoài ra, ông cũng viết nhiều truyện ngắn và truyện
dài cho thiếu nhi. Saubiến cố 30 tháng 4, 1975, cùng với Doãn Quốc Sĩ, Dương Nghiễm Mậu, Nhã Ca,Phan Nhật Nam, Thanh Tâm Tuyền…vv.
Duyên Anh bị liệt danh là một trong 10 nghệ sĩ nêu danh là "Những Tên
Biệt Kích của ChủNghĩa Thực Dân Mới Trên Mặt Trận Văn Hóa - Tư Tưởng" và
tác phẩm bị cấm lưu hành. Duyên Anh bị bắt đi tù cải tạo Trong
Chiến dịch bắt văn nghệ sĩ miền Nam tháng 4, 1976 của nhà cầm quyền CS
ban hành, Duyên Anh cùng chung số phận với các văn nghệ sĩ khác đều bị
bắt vào tù . Ông được ra tù tháng 11 năm 1981, sau đó ông vượt biên. Tháng 10 năm 1983 Duyên Anh sang định cư tại Pháp.
Một số tác phẩm ông viết ở Hải ngoại mang tính phê phán chế độ độc tài
CS VN, sách ông được dịch ra tiếng nước ngoài và dựng thành phim, như Đồi FanTa, Một Người Nga ở Sài Gòn. Thời gian này, ông còn làm thơ và soạn nhạc. Năm 1985, ông bắt đầu cộng tác với tờ Ngày Nay và trở thành một trong những cây bút trụ cột của báo này. Ngày 6 tháng 2 năm 1997, Duyên Anh mất vì bệnh xơ gan tại Paris, Pháp, để lại hơn 100 tác phẩm.
Năm
1985 là năm Hội Thơ Ba Lê ra đời bắt nguồn từ những vịtrong Hội Cao
Niên Việt Nam trụ sở là một tòa nhà cao tầng tại số 14 Bld de Vaugirard,
Paris 15è do tòa thị chính Paris cấp. Tôi thường mượn phòng nơi hội cao
niên để sinh hoạt văn hóa. Trong một buổi họp các bạn thơ để đặt tên
nhóm thơ, nhà thơ Hương Bình tức GS Cao Văn Chiểu đề nghị tên : Ba Lê
Thi Xã, nhà thơ Hàm Thạch tức Luật gia Nguyễn Xuân Nhẫn đề nghị : Hội
thơ Ba Lê, ông nói : “Hội
Thơ Ba Lê hay Ba Lê Thi Xã gì cũng như nhau, nhưng Ba Lê Thi Xã nghe có
vẻ âm hưởng hội thơ thời vua Tự Đức của thi sĩ Tùng Thiện Vương và Tuy
Lý Vương, mà nhà thơ Cao Bá Quát đã có câu thơ chế diễu:
“Ngán thay cái mũi vô duyên,
Câu thơ Thi Xã con thuyền Nghệ An! “
Nữ sĩ Minh Châu Thái Hạc Oanh liền phát biểu:
“Tôi
là cháu của Tùng Thiện Vương đây, còn chị Qùynh Liên là cháu của Tuy Lý
Vương, chúng tôi được mời đến tham dự hội thơ chứ đâu phải là người
khởi xướng mà liên quan đến chuyện ngày trước. Dùng danh xưng Ba Lê Thi
Xã nghe nó thơ và khiêm tốn, còn dùng Hội Thơ Ba Lê sợ sẽ đụng chạm đến
các hội thơ khác.Từ
đó nhóm thơ mang tên: Ba Lê Thi Xã, lúc đầu các nhà thơ chỉ đến họp bạn
rồi xướng họa Đường Thi mặc dù trong đó chỉ có nhà thơ Đào Trọng Đủ là
thực sự theo khuynh hướng Đường Thi nghĩa là ngoài thơ Đường ông không
làm một thể loại khác ; những người còn lại đều theo khuynh hướng Thơ
Mới, nhưng họ làm thơ Đường rất chỉnh và hay ; nhưng rất ít làm, vì sợ
đem ra bình phẩm.
Thuở
ấy tôi chỉ dự thính mà không tham gia vào Hội Thơ, mãi đến năm 1990 tôi
mới gia nhập Ba Lê Thi Xã, thời gian sau tôi đề nghịmỗi lần họp thơ nên
theo một đề tài mà làm thơ Cảm Đề, hoặc đưa ra những bài thơ đắc ý nhất
không bó buộc ở thể loại. Với đề nghị đó hội thơ trở nên khởi sắc, họ
không còn quá thận trọng bị gò bó gượng ép làm những câu vần điệu khung
theo quy luật, do đó hội thơ mới mời nhà thơ Hoài Việt tức tiến sĩ
Nguyễn Văn Hướng, tác giả 4 thi tập: Tôi yêu 1962,Tình Em Nho Nhỏ 1962,
Ngày Mẹ về 1978 và Quê Người in năm 1987, ngoài ra ông còn là người chủ
trương tuyển tập Làng Xưa PhốCũ, ông là người duy nhất làm thơ Tự Do
trong hội.
.
Năm 1986 hội Văn Hóa đã tham dự ngày quốc tế văn hóa Symbiose nhằm giới
thiệu văn hóa dân tộc VN với các dân tộc khác sống trên xứ Pháp, sau đó
một thành viên của hội là nhà nhiếp ảnh Nguyễn Đăng Trình được mời làm khách danh dự triển lãm tại Đại Hội Nhiếp ảnh Vương Quốc Bỉ ở Charleroi. Năm
1987 vào triển lãm 2 tháng liền trong Musée Francais de la
Photographie, Bièvres, do Association Culture Vietnam chủ tịch là Giáo
sư Phạm Mậu Quân đỡ đầu, với
chủ đề : Khung Trời Việt Nam. Đây là một vinh dự cho những nhà nhiếp
ảnh được trình bày tác phẩm của mình, những người được trúng tuyển đều
là những nhà nhiếp ảnh quốc tế, và do quốc gia giới thiệu. Luật sư
Nguyễn Đăng Trình là một nhà nhiếp ảnh đam mê, từng đoạt giải nhì quốc
tế UNESCO, và nhiều giải nhất về nhiếp ảnh cở trung tại Pháp. Khi rời
khỏi VN ông mang theo được một số âm bản chụp nhiều cảnh VN trước và sau
năm 1975, qua Pháp ônglàm ảnh bằng kỹ thuật mới trong phòng tối và
phóng lớn. Chúng tôi được viện bảo tàng nhận là vì lúc đó VN hoàn toàn
bị cắt đứt với thếgiới bên ngoài, những hình ảnh Nguyễn Đăng Trình mang
theo là một không gian VN thu hẹp, nhờ đó đã mở cánh cửa cho chúng tôi
đem hình vào viện triển lãm. 1988 chúng tôi được mời sang tận Museum Volkenkude Rotterdam và Museum Groningen Hoà Lan triển lãm 4 tháng liền. Hiện nay Nguyễn Đăng Trình đang định cư ở Montréal, Canada vẫn bấm máy nhưng không còn triển lãm.
Làng
văn nghệ Paris rất vui vì được tin nhà văn An Khê một cây bút lão thành
trong giới cầm bút trước 75 ờ sài Gòn mới từ Việt Nam qua Pháp định cư
vào cuối năm 1988. Nhà văn An Khê tên thật là Nguyễn Bính Thinh sinh
01.09.1923 tại làng Tân An, tỉnh Sa Đéc ; nhưng trưởng thành ở Rạch Giá
Kiên Giang). Ông là một cây bút lâu năm trong nghề, gia nhập vào làng
báo VN từ đầu năm 1950 cho đến ngày 30. 04. 1975, với các bút hiệu :
Nguyễn Bính Long viết về gián điệp, Trương Thanh Vân viết về trinh thám.
Năm 1952 ông vào quân đội và năm 1954 ông bị thương ở đèo An Khê hỏng
cánh tay mặt. Từ đó ông lấy bút hiệu An Khê và gõ máy một tay đểviết
tiểu thuyết Dã Sử VN. Ông viết rất khỏe, viết tiểu thuyết đăng các báo
hàng ngày cho các nhựt báo ở thủ đô. Năm 1966 ông là chủ nhiệm nhụt báo
Miền Tây, là tờ báo đầu tiên của vùng. Sau biến cố năm Mậu Thân tờ báo
đình bản. Trước năm 1975 ông cộng tác với các tạp chí : Đời Mới, Phổ
Thông Bán Nguyệt San, Tiếng Chuông, Buổi sáng, Công Nhân, Dân Tiến, Vận
Hội mới, Tin Sớm, Tia Sáng, Quyết Tiến, Thời Báo, Cấp Tiến, Dân Chúng,
Dân Nguyện, Tiến,… Đã viết khoảng 250 quyển tiểu thuyết, và đã in thành
sách ở VN được 22 bộ. Ra hải ngoại vì tuổi tác và sức khỏe kém, nhất là
cánh tay bị đau nhức nên ông chỉ viết được ít truyện ngắn cộng tác với
một số báo ở hải ngoại như : Làng Văn, Tiểu Thuyết Nguyệt San, Văn Nghệ
Tiuền Phong, Viên Giác Ái Hữu và Ngày Mai. Năm 1993 Cơ sở Làng Văn
(Canada) có giúp ông hoàn thành tác phẩm cuối đời cuốn hồi ký ngắn : Từ
Khám Lớn Đến Côn Đảo. Nhà văn An Khê có người cháu ruột là cựu thiếu tá
Lực Lượng Đặc Biệt Nguyễn Bính Quang, anh Quang là bạn chúng tôi : LS
Phạm Thanh Vân, nhà Báo Nguyễn Cao, và tôi, nhưng chúng tôi được nhà văn
An Khê nhận làm anh em kết nghĩa, cchúng tôi gọi nhà văn An Khê là Anh
Hai. Có thể nói nhà văn An Khê là người khởi xướng đầu tiên Phong Trào
yểm TrợPhế Binh VNCH ở hải ngoại? mà chúng tôi là những thành viên rất
ít ỏi ban đầu, trong đó có GS Lương Thị Nga, anh chị BS Nguyễn Văn Màu
đã tận tình giúp đỡ.Thuở ấy viết những bài về phế binh kêu gọi tình
người rất nhạy cảm, dễ bị ngộnhận ! Cũng may sự trong sáng và lòng chân
thật đã giúp chúng tôi vượt những trở ngại. Ngày ấy tôi được các chiến
hữu trao cho trách nhiệm chủ bút một tờnguyệt san : Vùng Dậy. Anh Nguyễn
Quang Hạnh hiện là chủ tịch Hội Bạn Thương PhếBinh VNCH và là chủ nhiệm
tờ Nạng Gỗ lúc đó đang sinh hoạt chung với tôi. Các anh sợ tôi bỏ thì
giờ nhiều vào công việc vận động yểm trợ thương phế binh VNCH mà sao
lãng trách vụ tờ báo.
Nhiều
lần từ Paris xuống Marseille thấy anh An Khê cặm cụi gõ máy, ngón tay
của anh bị chảy máu chúng tôi thấy xót xa ! Hiểu lòng chúng tôi anh nói: “Xá
gì chút máu các chú ơi ! Anh em phế binh bên nhà còn khổ gấp trăm ngàn
lần nữa. Chỉ có chúng ta bị thương tật nên mới thông cảm được những mất
mát của anh em.”Vì được chúng kiến tấm lòng của nhà văn An Khê, và
câu châm ngôn “Lá lành đùm lá rách ”được chúng tôi thêm vào: “ Lá rách
đùm lá nát”, chúng tôi thêm vào để tự an ủi mình trên con đường làm việc
nghĩa. Những bài viết của chúng tôi đã động lòng người, đồng bào ở Pháp
đã hưởng ứng. Các chiến hữu Nguyễn Quang Hạnh vì quá thận trọng sợ bị
chụp mũ, từ việc ngăn cản tôi, chuyển sang nhận trách nhiệm hội Bạn Của
Phế Binh VNCH từ đó cho đến hôm nay đã hai mươi năm. Anh Nguyễn Quang
Hạnh, Nguyễn Đức Tăng, BS Nguyễn Bá Linh.… đã làm công việc chia sẻ Tình
Thương của những người có một thời là lính. Vì việc nghĩa nên được sự
hưởng ứng của các đồng hương, trong đó phải kểBS Phan Minh Hiển và GS
Nguyễn Văn Huy những người chưa một lần mặc áo lính nhưng thương những
người đã vì tự do và quê hương mà mất đi phần thân thể. Hai người này đã
viết một cuốn sách nói về sự khốn cùng của người phế binh VNCH còn lại
trong nước, cuốn sách gây động lòng người làm rơi bao nước mắt.
Có
lần chúng tôi : Nhà văn An Khê , LS Phạm Thanh Dân, GS Lương Thị Nga và
tôi đi vận động ở các tỉnh miền Nam nước Pháp, trên đường trở về nhà
anh An Khê lúc gần sáng, chị Lương Thị Nga vì lái xe đường xa đưa chúng
tôi đi nhiều ngày nên quá mỏi mệt, lúc về xúyt nữa xe rơi xuống đèo ! Tờ
báo Nạng Gỗ hiện nay ởParis là một bài thơ của tôi lấy làm tựa báo. Khi
phong trào phế binh ở hải ngoạiđược mọi người chiếu cố; tôi tự ý rút
lui, và cũng rời khỏi tờ nguyệt san Vùng Dậy để dốc tâm vào văn hóa. Vào
thu năm 1994 nhà văn An Khê từ giã cõi đời, ít lâu sau GS Lương Thị Nga
cũng về miền vĩnh hằng.
Năm
1989 Một năm thay đổi diện mạo thế giới về mặt chính trị, bức tường
Berlin sập đổ, Liên Bang Xô Viết tan rã và chủ nghĩa Cộng Sản cáo chúng.
Sinh hoạt văn nghệ Paris vẫn rầm rộ, đặc biệt vào ngày 18.11.1989 chúng
tôi tổ chức họp bạn văn nghệ tại nhà hàng Hoàng Gia để chàođón thi
sĩ Du Tử Lê từ Hoa kỳ sang Paris ra mắt tác phẩm mới : Ở Chỗ Nhân Gian
Không Thể Hiểu, tôi đã giới thiệu và diễn ngâm một số bài thơ tiêu biểu
của anh. Tôi có duyên văn nghệ với người nghệ sĩ đa tài này, cứ mỗi lần
anh sang Paris tôi lại được dịp ngâm thơ của anh cho công chúng yêu thơ
qua những thi tập : Đi Với Về Một Như Nhau, Chỉ Như Mặt Khác Tấm Soi
Gương. Bẵng đi nhiều năm, lần thi sĩ Du Tử Lê trở lại Paris cùng nhạc sĩ
Từ Công Phụng, Vũ Thành An là đóa hoa muôn sắc, một món quà tinh thần
độcđáo văn nghệ dành cho giới thưởng ngoạn Paris. Viết về Du Tử lê, Từ
Công Phụng và Vũ Thành An phải tốn nhiều giấy mực, và nhiều người đã
viết, riêng tôi : Họ là những người trời sinh ra để làm nghệ sĩ tạo thêm
cái đẹp cho đời.( Du Tử Lê:Tên thật là Lê Cự Phách, ông sinh năm 1942 tại huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam, Bắc Việt. 1954 di cư vào Nam cùng với giađình và theo học trường Trần Lục, trường Chu Văn An, sau cùng là Đại học Văn Khoa.
Ông làm thơ từ rất sớm lúc cònđang học tiểu học. Di
cư vào sài Gòn Du Tử Lê bắt đầu sáng tác nhiều tác phẩm dưới nhiều bút
hiệu khác nhau. Bút hiệu Du Tử Lê được dùng chính thức lần đầu tiên vào
năm 1958 cho bài "Bến tâm hồn", đăng trên tạp chí Mai.
Du Tử Lê từng là sĩ quan thuộc Quân lực Việt Nam Cộng Hòa, cựu phóng viên chiến trường,
thư ký tòa soạn cuối cùng của nguyệt san Tiền phong (một tạp chí của
Quân lực Việt Nam Cộng Hòa), và là giáo sư dạy giờ cho một số trườngtrung học Sài Gòn.
Năm 1973 tại Sài Gòn, ông được trao Giải thưởng Văn chương Toàn quốc, bộ môn Thơ với tác phẩm Thơ tình Du Tử Lê 1967-1972.
Hiện ông đang sống ở miền Nam California,
tiếp tục nghề viết, và từng là chủ nhiệm các báo Việt ngữ Nhân chứng,
Tay Phải, và Văn nghệở Hoa Kỳ. Ông đã xuất bản hơn 30 tác phẩm đủ thể
loại. Ông là nhà thơ châu Á duy nhất được phỏng vấn và có thơ đăng trên hai nhật báo lớn của Hoa Kỳ: Los Angeles Times (1983) và New York Times(1996. Thơ ông cũng đã và đang được đưa vào giảng dạy, làm tài liệu nghiên cứu,đọc thêm tại tại một số trường đại học Hoa Kỳ vàchâu Âu. Năm 1998, nhà xuất bản W. W. Norton, New York đã
chọn Du Tử Lê vào một trong năm tác giả Việt Nam để in vào phần "Thế kỉ
20: thi ca Việt Nam" khi tái bản tuyển tập World Poetry An Anthology of
Verse From Antiquity to Our Present Time (Tuyển tập Thi ca thế giới từ
xưa đến nay). Trong cuốn Understanding Vietnam, tác giả, giáo sư Neil L.
Jamieson đã chọn dịch một bài thơ của Dư Tử Lê viết từ năm 1964. Cuốn
sách này sau trở thành tài liệu giáo khoa, dùngđể giảng dạy tại các đại
học Berkeley, UCLA, và Cambridge, London. Ông cũng là nhà thơ có nhiều tác phẩm được phổnhạc.)
Mùa
thu năm 1990 chúng tôi có tổ chức một buổi tưởng niệm 50 năm ngày mất
của thi sĩ Hàm Mạc Tử. Thuở ấy sinh hoạt văn học nghệ thuật của người
Việt ở Paris thật là khởi sắc, chỗ này ra mắt sách, chỗ kia ca nhạc,
thỉnh thoảng có triển lãm tranh ảnh, chỗ nào cũng đông đủ những khuôn
mặt trong giới văn nghệ thật là vui. Nói đến ra mắt sách phải nói đến
nhà văn, nhà báo Từ Nguyên bút hiệu của GS Trần Văn Ngô, một chuyên viên
tổ chức, ông là tác giả những cuốn: Cơ Sở truyền Thông VNCH 1968, Săn
Tin, Viết Tin, Sài Gòn 1974, (1988), Bộ tiểu thuyết: Bé Kim, Ngàn Khơi
(1993)…. Ông rất hăng say trong những sinh hoạt văn học gìn giữ văn hóa
VN ở Hải Ngoại, tích cực trong Trung Tâm Văn Bút VN tại Paris và Âu
Châu.
Trở
lại sinh hoạt buổi tưởng niệm thi sĩ Hàn Mạc Tử, hômđó, ngoài phần đọc
những bài thơ chọn lọc trong thi tập : Lệ Thanh, Gái Quê, Đau Thương của
Hàn Mạc Tử, các văn nhân thi sĩ còn bàn đến những nét hay đẹp trong
thơ, cuộc tranh luận tuy không sôi nổi nhưng rất hào hứng. Nữ sĩ Minh
Châu, Gs Thái Hạc Oanh cho rằng trong thơ Hàn Mạc Tử có nhiều bài siêu
thực, nhất là giai đoạn ông bị bệnh :
«Gío rít tầng cao trăng ngã ngửa
Vỡtan thành vũng đọng vàng khô.
Ta nằm trong vũng trăng đêm ấy
Sáng dậy điên cuồng mửa máu ra »
( Say Trăng )
Nhà thơ Song Thái Phạm Công Huyền lại bảo thơ Hàn Mạc Tửnặng chất tình dục :
«Trăng nằm sóng soãi trên cành liễu
Đợi gío đông về để lả lơi
Hoa lá ngây tình không muốn động
Lòng em hồi hộp chị Hằng ơi…..
.. Ôkìa ! bóng nguyệt trần truồng tắm
Lộcái khuôn vàng dưới đáy khe …»
( Bẽn Lẽn)
Nói
đến nhà thơ Song Thái, nhà cựu ngoại giao VNCH, tác giả nhiều tập thơ
và nhiều bài biên khảo, luận thơ trên báo. Ông là người mệnh danh làm
thơ lục bát nhanh, nhưng ít bài độc đáo. Có lần ông nói chuyện trong một
buổi sinh boạt văn hóa về đề tài :Những Phong Tục Tập Quán Việt Nam,
thời gian ấnđịnh dành cho mỗi diễn giả 25 phút, bài nói chuyện của nhà
thơ Song Thái kéo dài hơn một giờ, khán giả thấy vậy đồng loạt vỗ tay để
cho ông ngưng nói, nhưng ông lại nghĩ rằng mọi người thích nghe ông nói
nên ông đã cảm ơn và tiếp tục nói đến hết bài ! Nhờ nổi tiếng, ông được
nhà báo Bát Vân tức nhạc sĩ Lê Minh Hải ái mộ. Ông Lê Minh Hải qua Pháp
vào thập niên 60, là chủ một nguyệt SanTân Dân Xã ở Paris phát hành
khắp Âu Châu và Mỹ. Ông rất ngưỡng mộ nữ sĩ Vân Nương và phu quân của bà
là Cốluật sư Lê Ngọc Chấn, có thời làm Đại sứ VNCH ở Anh Quốc, nên ông
đã tự đặt tên :“Tao Đàn Hải Ngoại ”rồi đưa lên trang báo và phong chức
cho chúng tôi: nhà thơSong Thái là chủ tịch, nữ sĩ Vân Nương Lê Ngọc
Chấn là Phó, còn tôi là tổng thưký. Nói qua về nữ sĩ Vân Nương, tác giả
nhiều tập thơ, có những bài nổi tiếng, trong đó có thi tập Mây Viễn Phố
viết sau này. Nữ sĩ Vân Nương là nhà thơ nữduy nhất ở Pháp có chân trong
các hội thơ danh tiếng của Việt Nam từ đầu thập niên 60 thế kỷ trước.
Thơ của tôi được bà cảm nên đã chuyển vài bài qua Pháp ngữvà còn làm
tặng một ít bài thơ. Nhận được báo của Bát Vân Lê Minh Hải tôi đọc mà
rùng mình, sợ bằng hữu hiểu lầm, tôi vội phôn ngay đến nhà báo Bát Vân
để hỏi nhưng ông không có nhà ! Hôm sau, nữ sĩ Vân Nưương ở dưới tỉnh
Dordogne miền nam nước Pháp gọi lên Paris, bà đọc báo của Lê Minh Hải
tưởng tôi đã nhận lời tham gia nên gọi phôn hỏi về chuyện TaoĐàn Hải
Ngoại, sau khi hiểu câu chuyện bà quyết liệt đòi tờ báo cải chính, bà
còn viết thư cho tôi nhờ nói giúp bỏ tên nữ sĩ ra. Sau khi liên lạc được
với nhà báo Lê Minh Hải, tôi yêu cầu ông cải chính. Nhà báo Lê Minh Hải
vui vẻ nói : “Điều đó chỉ là do ý tốt của tôi muốn những nhà thơ khắp nơi đứng chung với nhau để thành vườn thơ.”Sau đó ông đã
dẹp bỏ ngay cái “Tao Đàn” đó vào bóng tối. Ít lâu sau thì ông qua đời
mang theo nhiều tâm huyết và hoài bão ! Nhà thơ Song Thái hiện nay đã
gần trăm tuổi nhưng vẫn thuộc nhiều thơ.
Trở
lại buổi sinh hoạt, người phát biểu kế tiếp về Hàn Mạc Tử là nhà biên
khảo Lương Giang Phạm Trọng Nhân, cựu ngoại giao VNCH, một trong những
diễn giả diễn thuyết hay của Paris, ông nói : “
Theo tôi thơ Hàn Mạc Tử là thơ trữ tình lãng mạn khởi đi từ quê hương
đến tình yêu đôi lứa….Những bài thơ trong thi tập Lệ Thanh, Gái Quê và
một số bài trong Đau Thương mang dòng thơ trữ tình lãng mạn: Mùa Xuân Chín, Đây Thôn Vỹ Dạ,Trăng Vàng Trăng Ngọc, Những Giọt Lệ… Ông đọc :
«…Người đi, một nửa hồn tôi mất,
Một nửa hồn tôi bỗng dại khờ… »
(Những Giọt Lệ )
Ông đọc tiếp bài khác : Đây Thôn Vỹ Dạ:
“…Mơkhách đường xa, khách đường xa;
Áo em trắng quá nhìn không ra…
Ở đây sương khói mờ nhân ảnh
Ai biết tình ai có đậm đà ?”
Nói đến Trăng trong thơ Hàn Mạc Tử là nói đến cách xử dụng hình ảnh linh động chứa ẩn dụ và mang nhiều ý nghĩa khác nhau :
“Trăng, trăng, trăng ! Là trăng, trăng trăng !
( Trăng Vàng Trăng Ngọc )
Nhà
thơ Hồ Trọng Khôi, cựu ngoại giao VNCH, người nổi tiếng ở Paris về thơ
Quê hương trữtình, còn là nhà biên khảo tác giả cuốn Tận Thế Hay Không ?
Nhà thơ Hồ Trọng Khôi đặt câu hỏi : « Tại sao vào những đêm trăng rằm thi sĩ Hàn Mạc Tử lại cảm thấy đau đớn hơn ? Có phải cơ thể người bị phong nan y dị ứng với mùa trăng ?»
Nhà thơ Bằng Vân ngồi im lặng bỗng lên tiếng :
«
Chẳng phải mỗi lần trăng lên là hành hạ các vết đau của Hàn Mạc Tử, vì
người bị phong nan y các ngón chân tay trong cơ thể đều tắc các mạch máu
và tê dại thì làm sao mà đau đớn ! Do đó cơn đau ở đây là nỗi đau trong tâm hồn, chứ không phải đau thể xác. » Nói
đến thi sĩ Bằng Vân một con người đặc biệt, năm xưa ông mê thơ hơn chức
giáo sư đại học y khoa, chức trưởng phòng nghiên cứu về bệnh cùi
(1963-1975) thuộc viện Pasteur :Trung tâm nghiên cứu bệnh nhiệt đới. Ông
là thành viên hội thơ Trúc Liên từ đầu thập niên 60, hội quy tụ nhiều
nam nữ thi sĩ nổi tiếng như Chung Anh, Vân Nương, Thu Nga, Trùng Quang,
Đông Xuyên….vvv… Thi sĩ Bằng Vân đã sống với thơ và thơ đã nhập vào ông
thành phong cách sống. Dù
say thơ, từng làm thơ xướng họa với các thi nhân nhưng Bằng Vân vẫn xem
mình như một nhà thơ tài tử, vì tay phải vẫn cầmống nghe, tay trái viết
theo tiếng lòng. May thay cạnh ông thời trẻ là những văn thi sĩ nổi
tiếng như Lãng Nhân, Vũ Hoàng Chương, Tchya. Nguyễn Hiến Lê, VũBằng, Đỗ
Đức Thu..vv.. hiểu ông, khuyến khích nên thơ ông càng ngày càng điêu
luyện sắc bén. Sau biến cố , ăm 75 thơ ông trở nên độc đáo mang tính phê
phán, châm biếm. Nói như nhà thơ Phương Du :«Trong số các nhà thơ châm biếm VN như Tú Xương, Tú Mỡ…thi sĩ Bằng Vân là một Tú Gân.» Với
bản tính nghệ sĩ bất cần nên hơi khác người, ông thường bị xem là kẻ
bơi ngược dòng, ngông sĩ, thích bông đùa. Đôi khi thấy ông tay xách bao
đi chợ đựng sách báo và thức ăn, ông vào nhà hàng gồi chung bàn tiệc với
các bạn văn thơ, ông không dùng thức ăn của nhà hàng, ông không ăn chay
nhưng mang phần ăn của mình ra ngoài ăn, ông dành tiền phần ăn mua sách
ủng hộ các văn thi sĩ. Các bạn thơ ởParis đều hiểu và phục ông lắm,
chẳng ai thắc mắc những lúc ông «hứng» như thế.Ăn xong, vào phần thảo
luận văn thơ ông diễn thuyết như sáo. Một số bài thơ trong thi tập Mếu
Cười dưới bút hiệu Lưu Văn Vong là ông tự họa để riễu mình và châm biếm
đời. Ông rất qúy tình bạn, nhất là tình nghệ sĩ nên viết thi tập Duyên
ThơTình Bạn, Sợi Tơ Lòng dưới bút hiệu Bằng Vân. Trong số các nhà thơ nữ
ở Paris ông qúy nhất nữ sĩ Thanh Thanh Thân Thị Ngọc Quế tác giả thi
tập Giọt Nước Cành Sen, và nữ sĩ Tôn Nữ Hỷ Khương còn ở quê nhà, đa số
thơ ông ca ngợi những thi sĩ cùng thời với ông. Hình bìa của thi tập
Huyền Thoại Tình Và Thơ, do phu quân của nữ sĩ Thanh Thanh là họa sĩ
Dương Cẩm Chương trình bày, người nghệ sĩ này thích vẽ tranh hơn làm bác
sĩ khám bệnh.
Có
lần chúng tôi họp bạn văn ở nhà hàng Đào Viênđể đón nhà thơ Viên Linh
từ Hòa Kỳ sang. Trong số những người đến sớm có tôi, nhà văn Hồ trường
An, nhà thơ Bằng Vân, nhà thơ Phương Du, nữ sĩ Quỳnh Liên, nữsĩ Thụy
Khanh.vv..Nhà thơ Bằng Vân hỏi nhà văn Hồ Trường An : « Sao ông viết về phụ nữ nhiều thế, ca vừa thôi chứ !?» Đang vui bỗng bị hỏi câu đó, nhà văn Hồ Trường An : «Chỉ mình tôi “ca” bộ ông không ca sao ?! » Thi sĩ Bằng Vân cười ha hả : «Thế
là chúng tađồng điệu,… Viết về cái đẹp cái hay của phụ nữ là đề tài mà
từ ngàn xưa giới văn học nghệ thuật đã làm, chúng ta chỉ là người đi sau
phát hiện ra cái hay, cái đẹp để ca ngợi.».
Thi
sĩ Bằng Vân dáng người dong dỏng cao như tây phương, mái tóc dầy trắng
như cước bồng bềnh trông rất nghệ sĩ. Khuôn mặt của ông điển trai trông
đẹp lão, miệng ông luôn cười, hé chiếc răng nanh làm tăng vẻ duyên dáng.
Thi sĩbằng Vân vốn có một kiến thức rất uyên bác, lại có tài ăn nói. Có
lần học gỉa GS Lê Hữu Mục qua Paris diễn thuyết về Truyện Kiều do hội
Dược sĩ tổ chức, ông được mời đến hội Thơ để đàm luận thi ca, và giới
thiệu vài nét về cuốn Ngục Trung Nhật Ký mà ông vừa viết.Ở Ba Lê Thi Xã
ông gặp được thi sĩ Bằng Vân, cặp nghệ sĩ Bằng Vân Lê Hữu Mục hòa nhau
diễn thuyết khiến các nhà thơ hiện diện nghe say mê quên cả trình bày
thơ mình. Một người nổi tiếng như BS Trần Văn Bảng đến khi lìa đời ở
tuổi 88 vào năm 1998. Tiễn ông chỉ ít bạn thơ và gia đình, hôm đó trời
lạnh dưới 5 độ C, tuyết rơi phủ ngập đường. Trong băng giá, có một người
nghệ sĩ cả đời dùng thi ca để nói lên nỗi đau của thân phận con người,
ông ra đi mà nỗi niềm nhân thếvẫn còn vương !
Đỗ Bình
( còn tiếp)
e-mail
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét