“Người ta vượt biển có đôi
Còn tôi vượt biển mồ côi một mình.”
(Ca dao mới)
Đây là câu chuyện bình thường của những đàn ông, đàn bà phải đem con
qua biển Đông để tìm kiếm tự do cho mình và con cái. Họ là những người
đi biển mồ côi một mình. Những tình duyên tạm bợ, lâu dài của họ trên
đường đi thôi thì tùm lum tà la, thiên hình vạn trạng. Có cái mẫu số
chung là họ tìm đến nhau vì họ cô đơn quá, họ thèm sống quá, sau khi đã
vượt qua những hiểm nguy, căng thẳng trên mặt biển. Khi được may mắn
sống sót, đặt chân lên hòn đảo hồi sinh, họ lại phải tiếp tục đối phó
với cuộc sống mới, lại phải trải qua những thủ tục để được nhận đi định
cư.
Phần lớn thuyền nhân đặt chân chân lên hòn đảo “buồn đau, bi đát” Bidong đều được nghe qua một lần các câu nói: “Tình Bidong có list là dông!” và “Tình Sungei Besi có list là đi!”
ngụ ý trách móc những tình duyên tạm bợ, những tình nhân phụ bạc. Nói
nào ngay họ cũng không có gì đáng trách; bởi vì, ở đâu thì cũng là cuộc
sống và con người.
Câu chuyện tình sau đây tôi là người được chứng kiến từ đầu tới cuối: một chuyện tình rất đẹp, rất người!
Khi tới Bidong, tôi ở longhouse thuộc khu F. Ở kế nhà người đàn bà có
bốn đứa con, chồng bị chặt đầu đạp xuống biển trong chuyến vượt biển mà
hải tặc đã giết một loạt bốn chục người đàn ông, chỉ còn một người đàn
ông duy nhất sống sót. Người đàn bà nhan sắc trung bình, khoảng hai mươi
lăm, hai mươi sáu tuổi. Lúc mới tới đảo, tôi lấy làm lạ là những người
chung quanh không ai chịu giao thiệp với cô ta. Mọi người đều nhìn người
đàn bà với cái nhìn khinh bỉ. Một hôm có chuyện gây gổ giữa những đứa
trẻ, một người đàn bà khác ở cách tôi mấy căn nhà, ra đường đứng chống
nạnh chửi đổng:
“Tao đã dặn bọn bây đừng có chơi với con cái của cái thứ ‘Chồng chết chưa kịp để tang/Cái l. nhép nhép như mang cá kìm,’ mà bọn bây hổng nghe.”
Người đàn bà bị chửi chỉ im lặng dẫn mấy đứa con vào nhà. Một lúc sau
tình cờ nhìn qua, tôi thấy cô ta vừa cho con bú vừa khóc ở căn gác
lửng. Nhìn thấy tôi, cô ta lấy ống quần lau vội nước mắt, nói bâng quơ:
“Mấy con quỷ gì nó bay vô mắt khó chịu quá.”
Đâu khoảng một tháng sau, một buổi sáng, bỗng nhiên người đàn bà ẳm
con, đi theo sau ba đứa nhỏ và một người đàn bà người Pháp đến tìm tôi.
Tôi ngạc nhiên khi người đàn bà Pháp đưa tay bắt tay tôi và tự xưng là
người phụ trách trường Pháp văn ở đảo Bidong. Bà Cibelle mời tôi phụ
trách lớp Pháp văn vỡ lòng cho người tỵ nạn. Tôi chưa kịp hết ngạc nhiên
thì bà nói tiếp là bà biết tôi biết Pháp văn vì Hoa (tên người đàn bà)
giới thiệu. Tôi nhận lời bà Cibelle nhưng tôi cũng nói cho bà biết là có
thể tôi không làm tròn được việc bà mong muốn là dạy cái lớp vỡ lòng
cho đến mãn khóa vì có thể tôi sẽ có danh sách chuyển trại về đất liền
sớm vì tôi đã được phái đoàn Mỹ mở hồ sơ. Bà mời tôi điếu thuốc Gaulois,
mỉm cười rất tươi:
“Không sao, được ông giúp là tốt rồi.”
Tôi hút một hơi thuốc, nói:
“Bà làm tôi ngượng. Đó là bổn phận của chúng tôi.”
Sau khi tiễn bà Cibelle ra về, Hoa sang nhà tôi nói:
“Anh hai đừng có giận em vì cái chiện em giới thiệu là anh hai biết tiếng Tây với bà Xi-ben.”
Tôi bắt tức cười:
“Nhưng mà sao cô lại biết tôi biết tiếng Tây mà giới thiệu?”
Hoa bẽn lẽn:
“Thì em cũng đoán vậy thôi. Sĩ quan mà ông nào hổng biết tiếng Tây, tiếng Mỹ.”
Người đàn bà ngập ngừng, kế nói tiếp với vẽ bẽn lẽn:
“Anh Bé hồi trước ở đây ảnh nói cho em biết chiện đó.”
Tôi càng ngạc nhiên:
“Anh Bé là ai vậy?”
Người đàn bà ngập ngừng, nhìn tôi:
“Trước ảnh cũng ở nhà anh hai ở. Ảnh vừa đi qua “Bi-xi” (Sungei Besi)
ở “Ku-la bua” (Kuala Lumpur) gì đó chờ đi định cư thì anh hai tới đó.
Anh Bé trước ảnh là trung sĩ.”
Nói tới đây bỗng nhiên người đàn bà ôm mặt khóc. Tôi hoảng quá không
biết việc gì. Người đàn bà ngồi trên bộ ván, hai chân thòng xuống đất
khóc mùi mẫn. Đứa con nhỏ không biết chuyện gì cũng khóc theo. Mấy đứa
con đang chơi ngoài sân nghe mẹ khóc chạy vô lỏ mắt ngó. Tôi đi qua, đi
lại bần thần:
“Có chuyện gì thì cô cứ từ từ mà nói. Có cái gì đâu khi không khóc bù
lu, bù loa. Ở ngoài người ta không biết người ta lại tưởng tôi làm cái
gì bậy bạ với cô, người ta chạy lên báo với văn phòng trại là kẹt cho
tôi lắm.”
Người đàn bà lấy tay áo lau nước mắt, đưa đứa con nhỏ cho con chị bồng, nói:
“Má cho tiền mấy đứa đi mua bánh cho em ăn. Để má nói chuyện với cậu hai.”
Tôi tá hỏa không biết chuyện gì sẽ xảy ra. Người đàn bà đôi mắt đỏ hoe, nhưng giọng nói ráo hoảnh:
“Anh hai biết hôn: Hồi lúc mới lên đảo em đâu có biết cái gì đâu.
Chồng em hồi ở Việt Nam làm nghề biển. Đâu có diện gì để đi cái gì định
cư đó. Năm mẹ con đâu có biết làm sao mà sống. Cơm Cao Ủy anh hai biết
đó. Mình người lớn đói khát mình còn chịu được , chớ con nít làm sao
được. Anh hai biết, mấy đứa con em nó thấy con nít người ta ăn thì nó
đòi. Chồng chết, tứ cố vô phương (có lẽ người đàn bà muốn nói tứ cố vô
thân?), lúc đó em mới cặp với anh Bé. Đùng một cái ảnh đi trước mới là
kẹt cho em. Nói nào ngay ảnh cũng thương em, ảnh mới biên cho em cái
thơ, gởi cho mẹ con em năm chục đô. Anh hai biết, đâu có phải em thèm
muốn gì cái chiện ăn nằm. Nhưng mà ảnh tốt quá, ảnh giúp đỡ mẹ con em đủ
thứ, ảnh mua bánh trái cho mấy đứa nhỏ, mỗi ngày ảnh mua thêm rau rác
về để mẹ con em nấu cơm. Ảnh nói ảnh đồng ý bảo bọc mẹ con em, coi mấy
đứa con của em cũng như con ruột của ảnh nếu em ưng ảnh. Anh hai biết,
em cũng suy nghĩ lắm chớ. Mình là con người chớ đâu có phải con thú. Qua
cái cách ăn ở của ảnh thì em thấy ảnh thương mẹ con em thiệt lòng, cho
nên tới lúc ảnh muốn “ăn nằm” với em thì em cũng chịu. Anh hai biết, lúc
ảnh Bé ảnh “thương” em, em nhớ tới chồng em mà em rớt nước mắt. Vợ
chồng nghèo khổ có nhau, ăn mắm mút giòi có nhau mà tới chừng đi vượt
biển thì chỉ còn có năm mẹ con em sống sót. Tự dưng ở nơi lạ nước, lạ
cái này lại có người chịu bảo bọc mẹ con em, mà em lại thấy ảnh là người
thiệt tình. Vậy mà người ta cũng chửi rủa em là con ngựa bà trời, chồng
chết chưa mãn tang đã đi lấy trai.”
Người đàn bà nói rành rẽ một hơi, đưa mắt buồn bã nhìn tôi. Tôi hỏi:
“Sao lúc người ta chửi oan cô, cô không giải thích, cắt nghĩa cho người ta?”
Người đàn bà lắc đầu:
“Rõ ràng em ăn nằm với anh Bé là tầm bậy quá rồi, còn chối chạy cái
nỗi gì; rành rành ra đó, da thịt của chồng em chưa chắc là cá đã rỉa
sạch. Người ta chửi em là đúng quá rồi, chớ còn chối chạy cái nỗi gì,
anh hai.”
Người đàn bà ngừng nói, nhìn tôi có vẻ bẽn lẽn:
“Nói nào ngay người ta chửi em là con ngựa bà trời cũng là đáng đời.
Hổng phải anh Bé ảnh đòi “ăn nằm” với em hoài đâu. Chỉ mấy lần đầu thôi.
Sau này lần nào cũng là do em đòi. Làm như ăn quen, nhịn hổng quen. Bởi
vậy em mới phải ngậm miệng khi bị người ta chửi bóng, chửi gió. Anh hai
biết, anh Bé ảnh cũng thiệt tình lắm. Ảnh nói với em: ‘Mình cứ như vầy
hoài lỡ Hoa có bầu rồi làm sao. Anh sợ là sợ cái chuyện đi định cư của
mấy mẹ con em.’ Anh hai biết ảnh trung sĩ vậy chớ ảnh cũng hổng rành ba
cái chuyện “ăn nằm” này. Em nhờ cái cô làm ở Ban Xã Hội ở chung nhà, cổ
chỉ cho em, em đi xin thuốc sốt rét dìa em uống. Uống thuốc này vô rồi
cứ việc ăn nằm líp lơ, hổng sợ bầu bì chửa đẻ gì hết.”
Người đàn bà có vẻ bẽn lẽn liếc nhìn tôi rồi nói tiếp:
“Anh hai biết, lúc trước anh hai chưa tới đảo, em ẩu tả lắm. Em với
anh Bé đi tắm, tụi em “ăn nằm” với nhau ở dưới biển, ở trong kẹt đá, ở
đâu kín kín là có tụi em.”
Tôi nhìn người đàn bà. Hết ý kiến!
Một lúc sau, người đàn bà lại nói:
“Em muốn hỏi ý anh hai một chiện: Bà Xi-ben bả nói nếu em chịu đi học
cái lớp tiếng Tây thì bả sẽ tìm người bảo trợ cho mấy mẹ con em đi Tây.
Em thì em hổng muốn đi Tây.”
Tôi ngạc nhiên:
“Được đi định cư mà không muốn là làm sao?”
Người đàn bà nhìn tôi:
“Chớ anh hai hổng biết ở bên Tây cũng có Việt Cộng sao mà anh hai hỏi
em là muốn với hổng muốn.. Mình đã sợ Việt Cộng thấy mồ, thấy tổ mình
mới phải vượt biển. Mấy chục chị em tụi em chồng bị hải tặc chặt đầu đạp
xuống biển, còn tụi em thì bị mấy chục thằng ăn cướp nó đè nó hãm chết
lên, chết xuống, giờ lại đi qua cái chỗ có Việt Cộng nữa thì cũng như
không. Anh hai là người có ăn học mà anh hai hổng biết cái chiện đó
sao?”
Tôi nhìn gương mặt có vẻ giận dữ của người đàn bà lúc nói. Tự dưng
tôi thấy người đàn bà đẹp lạ lùng. Niềm kiêu hãnh tự phụ long lanh trong
đôi mắt vẫn đăm đăm nhìn tôi. Tôi cười:
“Ai nói với cô mà cô biết là ở bên Tây cũng có Việt Cộng?”
Người đàn bà xì một tiếng:
“Cả đảo này ai mà hổng biết. Chỉ có thằng con út của em nó còn bú là nó chưa biết mà thôi.”
Tôi hỏi cô có hỏi bà Cibelle chưa. Người đàn bà lắc đầu:
“Em chỉ có biết “quì” với “nông” với cái gì “ma-đầm Xi-ben” thôi thì
làm sao mà em hỏi tới cái chuyện ở bên Tây có Việt Cộng cho được. Anh
hai hỏi chiện ngộ.”
Tôi cười lớn. Người đàn bà giận dữ nhìn tôi:
“Em nói vậy hổng phải sao anh hai cười?”
Tôi nói:
“Dĩ nhiên là hổng phải. Ở đâu cũng có cộng sản hết.” Tôi ngừng lại để
tìm cách diễn tả cho người đàn bà này biết. “Nói chung ở đâu cũng có
cộng sản. Mấy cái người theo cái chủ nghĩa này người ta nói là người ta
sẽ đem lại cơm no, áo ấm cho dân, cho nước. Nhưng mà ở đâu họ cũng hổng
làm được. Ở bên Tây thì cũng có Tây Cộng chớ hổng phải Việt Cộng, cũng
giống như ở Việt Nam mình trước có Quốc Gia với Việt Cộng vậy. Tới năm
75 thì Việt Cộng thắng phe Quốc Gia tại vì mấy ông lớn của mình bất tài,
tham nhũng và ưa ba cái vụ “ăn nằm”.
Người đàn bà chận ngang lời nói của tôi:
“Em xin lỗi anh hai đừng có xỏ xiên cái chiện em nói thiệt cái lòng của em với anh hai.”
Tôi khoát tay:
“Đừng có chận lời tôi. Tôi nói thiệt: Mấy ông lớn của mình đã bất
tài, tham nhũng mà lại ưa ba cái vụ “ăn nằm” mà mất nước. Cô cũng bị
người ta chê cười là tại vì thực lòng cô cũng muốn cái vụ đó. Nhưng mà
chuyện đó cũng hổng phải là lỗi của cô đâu. Ai cũng mềm yếu. Thể xác ai
cũng có những đòi hỏi.”
Người đàn bà nhìn tôi với vẻ thán phục:
“Vậy sao? Thiệt vậy sao, anh hai? Em là hổng có đáng trách móc gì dìa cái chuyện “ăn nằm” bậy bạ thiệt sao, anh hai?”
Tôi gật đầu. Người đàn bà suy nghĩ một lúc, nhìn tôi:
“Nói vậy rồi mấy ông lớn làm mất nước, mấy ổng cũng hổng có trách
nhậm gì sao. Anh hai nói vậy nghe đâu có xuôi cái lỗ tai, anh hai?”
Tôi bối rối thiệt tình. Tôi huơ huơ tay:
“Tôi chỉ nói thí dụ thôi. Chuyện của cô “ăn nằm” với cái anh Bé nào đó khác xa với mấy cái chuyện của mấy ông lớn.”
Người đàn bà gục gặt cái đầu:
“Nghĩa là anh hai chỉ so cái chiện bậy bạ của em với ba cái chiện bậy bạ của mấy ông lớn, phải hôn anh hai?”
Tôi nói nhanh:
“Đúng đó.”
Người đàn bà gật gù:
“Anh hai nói vậy thì nghe nó mới lọt cái lỗ tai. Nói nào ngay chữ
nghĩa của em hổng đầy cái lá mít, nhưng mà em biết cái nhơn nghĩa ở đời
lắm anh hai à. Em phụ bạc chồng em, em đứt từng khúc ruột chớ anh hai.
Nhưng mà em muốn đem con em tới Mỹ, em nhứt định không thèm qua bên Tây
tại vì là ở bển có Việt Cộng. Tại vì như vậy em mới đồng ý ăn nằm với
anh Bé. Em lấy ảnh để mẹ con em được đi định cư theo ảnh.”
Tôi nhìn người đàn bà, nghĩ tới đôi cánh của con gà mái mẹ xoè ra để
bảo bọc đàn con khi nhác thấy cánh diều tai họa chao lượn trên bầu trời.
Người đàn bà này đã hy sinh trinh tiết, danh giá để đưa đàn con đến nơi
nào không có bóng dáng cộng sản.
Ôi những bà mẹ Việt Nam! Những má Hai, má Sáu đã giấu con du kích
dưới hầm để kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, chống Diệm, chống Thiệu
bây giờ đã sáng mắt ra khi nhìn rõ Sự Thật, đã tuyên bố: “Nếu có một lần
nào nữa thì tụi bây ăn cái quần què của tao chớ ở đó mà cơm dưng, nước
rót để tụi bây chống giặc cứu dân, cứu nước. Hại dân, hại nước thì có
chớ có cứu giúp được cái gì đâu!”
Ôi những câu vè, câu sấm, câu ca dao tân thời sau năm 1975! Nào là:
“Bác Hồ chết lúc giờ trùng
Cho nên con cháu ùn ùn bỏ đi
Bác Hồ chết lúc giờ linh
Nên con cháu phải đào kinh suốt đời…”
“Bộ anh hai giận em sao mà nín thinh vậy?”
Câu hỏi của người đàn bà cắt ngang những ý nghĩ của tôi. Tôi lật đật nói:
“Hổng có đâu. Tôi đang tìm cách cắt nghĩa cho cô biết về cái chuyện
đi định cư. Hổng phải là ở bên Tây có Việt Cộng như cô nói đâu.” Tôi
phải suy nghĩ để dẫn giải cái chữ chủ nghĩa Cộng Sản thành một cái gì
khác để người đàn bà hiểu. “Nói cho đúng cái gọi là chủ nghĩa Cộng Sản
này thì cái lý thuyết của nó lúc ban đầu cũng tốt đẹp lắm, nào là lo cho
dân cơm no áo ấm, nào là bình đẳng, không có ai chèn ép ai, ai cũng một
vợ, một chồng, ai cũng nhà cửa, ruộng đất, tài sản như nhau. Nhưng mà
rốt cuộc lúc đem ra áp dụng thì nó trớt hướt. Nó vẫn không có công bằng
gì ráo. Thành thử trước sau gì người ta cũng bỏ nó đi. Hiện giờ ở bên
Tây cũng vậy. Cũng có người theo cái chủ nghĩa này, tại vì người ta tin
nó tốt đẹp. Nhưng mà nếu người Việt mình qua tới đó, tìm mọi cách nói
cho người ta biết là nó xấu, nó dở, nói vậy mà hổng phải vậy, thì chắc
chắn là người ta phải tin, rồi người ta sẽ không còn theo nó nữa.”
Người đàn bà hăng hái không ngờ:
“Vậy sao? Vậy là em chịu đó. Anh hai phải chỉ cho em ăn nói làm sao
để tới chừng em qua tới bển em phải nói cho mấy ông Tây, bà Đầm Việt
cộng họ biết cái chuyện này.”
Chợt người đàn bà ngưng ngang, nhìn tôi:
“Mà anh hai có nói thiệt với em hôn đó. Sao anh hai nói chiện nào nghe cũng ngon ơ. Liệu bề thương được thì thương. Đừng trao gánh nặng giữa đường cho em
mà tội nghiệp cho mẹ con em lắm, nghe anh hai. Tới chừng qua bên đó gặp
tàn là Việt Cộng rồi hổng biết phải làm sao nữa. Tới chừng đó thì vượt
biên đi đâu? Ai đưa mẹ con em đi?”
Tôi cũng không nghĩ là câu chuyện ngày lại càng đi vào ngõ cụt.
Tôi cố diễn giải:
“Tôi nói những cái này cô phải cố gắng mà hiểu. Chuyện là thế này:
Như ở Việt Nam mình hồi đó hai miền Nam, Bắc. Bắc Việt cộng, Nam Quốc
gia giống như là đậu đỏ với đậu xanh. Nam Quốc gia thua, Bắc Việt cộng
tràn vô miền Nam, coi như toàn là đậu đỏ. Bây giờ ở bên Tây cũng vậy.
Cũng có đậu đỏ, đậu xanh, tức là cũng có phe tự do, phe cộng sản, nhưng
mà cộng sản đậu đỏ thì ít thôi, nên nói không thể nhuộm đỏ phe tự do
được.”
Người đàn bà lại chận ngang lời nói của tôi:
“Anh hai nói vậy là em hiểu rồi. Bây giờ nhờ anh hai chỉ cho em cái
cách nói cho mấy ông Tây, bà Đầm họ xay nát ba cái hột đậu đỏ ở bên Tây
đi. Anh hai có bày cái cách thức cho em, em mới chịu đi Tây.”
Trời đất! Cũng may là những người ở chung nhà đã về. Cô gái làm ở Ban
Xã Hội, là người đã chỉ cho người đàn bà đi xin thuốc sốt rét uống để
ngừa thai, ngồi lắng nghe nảy giờ, xen vào:
“Thôi đi bà cố nội. Hồi bà mới tới, lúc bà Cibelle đến đề nghị bà đi
học Pháp văn để tìm người bảo trợ mấy mẹ con bà đi Pháp, lúc đó tôi đã
nói cho bà rồi. Bà mê cha Bé bà cứ từ chối, bà viện cớ Việt Cộng này nọ.
Giờ chả quất ngựa chuối bà mới quýnh lên.”
Người đàn bà giận dữ trừng mắt nhìn cô gái:
“Em nói vậy nghe sao được. Chị đâu có phải trắc nết lăng loàn gì mà
chị mê anh Bé tới nỗi không nghĩ tới cái tương lai của mấy đứa con của
chị. Tại em cũng như mấy người khác có ác cảm với anh Bé rồi em cũng
ghét chị luôn. Chị không chịu đi Tây là tại vì chị sợ qua bên đó lại gặp
Việt Cộng…”
Tự dưng người đàn bà bật khóc nức nở làm tôi hoảng quá. Cô gái làm ở Ban Xã Hội cũng quýnh quáng, đến ôm lấy người đàn bà vỗ về:
“Chị đừng có nghi oan cho em. Ý em là cũng muốn chị với mấy cháu được
đi định cư ở đệ tam quốc gia để chị lo cho tương lai của mấy cháu.”
Người đàn bà đã bớt sụt sùi, nhìn cô gái với ánh mắt trìu mến:
“Chị biết ơn em lắm. Sở dĩ chị nói vậy là tại vì chị tức mấy cái
người hổng hiểu chị, hổng hiểu anh Bé. Em biết, cũng tội nghiệp ảnh chớ:
Hồi đó đơn vị của ảnh đóng ở miền Trung, lúc ông tổng thống ổng ra lịnh
cái gì tản tản đó, ảnh đưa vợ con đi. Tới ngay cái sông Ba, sông Bốn gì
đó thì bị pháo kích, vợ con chết hết trơn. Kế Việt Cộng vô lại bị tù
lên, tù xuống. Ra tù làm đủ thứ nghề mà hổng đủ sống. Đâu có vàng để đi
vượt biên. Phải đi làm công, làm mướn. Phải tìm đường đi, nước bước. Quỵ
lị chủ tàu mới có được chỗ để mà đi. Thấy cái hoàn cảnh của chị, ảnh
thiệt lòng thương, ảnh mới ngỏ ý lấy chị để chị có cái diện để mà đi Mỹ
với ảnh. Em biết chị dốt nát có biết cái gì đâu. Mấy người tới trước
được phái đàn mời đi Canada, đi Úc mà họ cũng hổng thèm đi. Còn cái vụ
đi Tây, ai cũng trề môi: “Trốn Việt Cộng rồi bây giờ đi qua bển kiếm
Việt Cộng nữa hay sao?” Gặp ai cũng nói vậy, chị biết tin ai bây giờ.
Nói nào ngay, hồi đó anh Bé ảnh cũng có nói như anh hai đây (người đàn
bà vừa nói vừa chỉ tôi) mà chị hổng tin, chị cứ nghĩ tầm bậy là ảnh “ăn
nằm” với chị rồi ảnh chán chê nên ảnh bày đặt để ảnh bỏ chị. Giờ nghe
anh hai nói chị mới chắc bụng là anh Bé ảnh thương chị thiệt lòng. Chị
nhớ hoài câu nói của ảnh: “Nếu kẹt quá anh không xin được Cao Ủy để ghép
“bờ lu ca” (blue card) với Hoa được để mẹ con em cùng đi định cư với
anh, thì Hoa cứ việc xin đi Pháp. Sau này anh tìm cách qua bên đó cưới
Hoa, rồi bảo lãnh mẹ con em qua Mỹ.” Lúc nghe ảnh nói vậy chị thấy thất
bại quá (Có lẽ người đàn bà muốn nói thất vọng?). Chị nhớ hồi đó lúc mới
lấy nhau, cái gì chồng chị cũng chiều chị hết. Lúc mới tới đảo, chiện
gì anh anh Bé ảnh cũng chiều chị. Tới chừng ăn nằm hà rầm với chị, cái
gì ảnh cũng nói có vẻ dạt dạt, thành thử lúc ảnh nói tới cái vụ đi Tây,
chị bực mình quá. Chị nhớ tới lúc “ăn nằm” xong rồi, chồng chị ổng đã
đời nằm ì ra đó, cái gì cũng ừ hử cho xong. Chị đem so sánh với anh Bé,
thì chiện nó cũng y chang… Tới bây giờ nghe anh hai cắt nghĩa, chị mới
nghĩ là cái lỗi của chị. Người đàn ông họ “ăn nằm” xong họ mệt, mình
cũng vậy. Chị hổng biết tại sao chị lại đòi quá mức, chị hổng có biết
cái chiện cảm động (có lẽ người đàn bà muốn nói cảm thông?) gì với người
mình đã “ăn nằm”. Sướng thì ai cũng sướng chớ đâu có phải một mình
người đàn ông, chừng em có chồng là em biết rành chiện này.”
Tôi thấy cô gái làm ở Ban Xã Hội có vẻ mắc cỡ, nhìn đi chỗ khác. Cũng
may là lúc đó đã tới giờ giới nghiêm trên toàn đảo. Một người nào đó
nói lớn:
“Đã tới giờ chuột chạy trên toàn đảo.”
Tôi nói:
“Nhưng mà cái quan trọng là bây giờ cô có chịu đi Pháp như lời bà Cibelle bả đề nghị hay không?”
Người đàn bà nhìn tôi:
“Em chịu, nhưng mà…”
Tôi nói, nói cái gì thì nói đại đi rồi còn đi ngủ. Người đàn bà cười ngỏn ngoẻn:
“Mà anh hai phải hứa là sẽ chỉ cho em cái cách xay mấy cái hột đậu đỏ
Việt Cộng ở bên Tây thì em mới chịu. Anh hai hứa thì anh hai phải móc
ngoéo với em đi.”
Tôi phải đưa tay móc ngoéo cô ta mới chịu đi ngủ. Lúc loay hoay giăng
mùng, tôi nghe tiếng người đàn bà hun hít đứa con, nói với giọng đả
đớt:
“Khương chó con của má quá. Má già chiện bỏ chó con của má cả ngày.”
Tôi mỉm cười chun vô mùng. Một người nào đó mớ trong giấc ngủ:
“Mẹ, ở hoài mục đảo mà chưa có rục rịch cái vụ định cư.”
*
Vẫn những khuôn mặt đào kép cũ của sân khấu chính trị miền Nam trước
ngày mất nước. Một số đã già nua, lạc hậu, lỗi thời chẳng chịu tự ý rút
lui vì vẫn còn luyến tiếc chút danh lợi cuối đời. Cộng với một số mới
sản sinh từ đồng lầy hải ngoại. Những con cá sấu lưu vong lại kéo bè,
lập đảng, đón gió, trở cờ, trông chờ ở một thế lực ngoại bang hy vọng về
nước nắm lại quyền uy ngày cũ. Thỉnh thoảng những con cá sấu lưu vong
lại nhỏ những giọt nước mắt yêu nước, thương nòi, kêu gọi xóa bỏ lằn
ranh Quốc, Cộng, hòa giải, hòa hợp. Cũng có những kẻ có lòng mà nhiệt
huyết cứ lụi tàn dần theo năm tháng vì áo, cơm, tiền, gạo xứ người. Cũng
có những Kinh Kha thời đại lặng lẽ ôm dao chủy thủ đi vào đất Tần bất
trắc. Và những người Việt Nam tỵ nạn tại hải ngoại chỉ biết đến tên tuổi
khi họ đã bị bắt cầm tù, hoặc đã bị nhà cầm quyền cộng sản xử tử hình.
Mặc cho những giọt nước mắt của những con cá sấu lưu vong rơi. Mặc
cho máu của những Kinh Kha thời đại đã đổ. Mặc cho nhiệt huyết của những
kẻ có lòng tan theo năm tháng như tuyết giá trước ngọn tây phong. Cuộc
sống của người tỵ nạn vẫn tiếp tục như mỗi ngày mặt trời vẫn mọc.
*
Một hôm, đang ngồi tán gẫu với mấy người bạn ở khu Phước Lộc Thọ,
bỗng có người đàn bà quần áo rất sang trọng đi qua, đi lại, dừng lại
nhìn tôi một lúc rồi kêu lên:
“Phải anh hai đây hôn, anh hai nhớ em hôn?”
Tôi nhìn sửng người đàn bà. Ngạc nhiên. Người đàn bà đập đập tay lên vai tôi:
“Em là Hoa nè. Hồi ở “long-hao” ở khu F. ở đảo Bidong em hổng chịu đi Tây vì sợ Việt Cộng đó.”
Tôi nhìn sửng người đàn bà, rất đổi ngạc nhiên. Chẳng còn chút dấu
vết nào của người đàn bà của những ngày tháng cũ trên hòn đảo tỵ nạn.
Người đàn bà rất mừng rỡ khi gặp lại tôi. Cô ta kêu mấy đứa con đến
khoanh tay thưa tôi. Và giới thiệu người đàn ông đang đứng kế bên:
“Đây là anh Bé, chồng em. Còn đây là anh hai mà em nhắc với anh hoài đó.”
Hai vợ chồng khẩn khoản mời tôi đến nhà họ. Tôi hứa là sẽ đến nhà họ
vào khoảng hai tuần sau vì tôi hiện đang bận một vài công việc.
Người đàn bà hỏi tôi địa chỉ, số điện thoại và nhắc đi, nhắc lại với
người chồng “anh nhớ ghi cho nó trúng.” Người đàn ông có vẻ hiền lành,
ít nói. Anh ta cười cười:
“Thì anh hai đọc sao, anh ghi vậy thì nó làm sao mà trật được.”
Hai tuần sau, tôi nhận được một vé máy bay khứ hồi với bức thư vỏn
vẹn mấy giòng như sau: “Vợ chồng em mời anh hai xuống dưới này để vợ
chồng em được nói tiếng cám ơn với anh hai. Ký tên: Nguyễn Văn Bé và Hoa
Bi-Đông.”
Hai vợ chồng đón tôi ở phi trường của thành phố Bãi Dài. Và họ đưa
tôi về nhà họ ở đường Hoa Chuông. Trong một tuần lễ ở đây tôi đã được
tiếp đãi như thượng khách. Hai vợ chồng đưa tôi đi thăm thú khắp nơi. Họ
đãi tôi ăn uống trong những nhà hàng sang trọng nhất của thành phố. Và
người vợ đã khẩn khoản xin tôi nhận làm “anh nuôi” của cô ta. Tôi cười,
nói đùa:
“Tôi còn chưa nuôi nổi tôi, tôi nuôi được ai mà dám nhận làm anh nuôi của cô.”
Người chồng tiếp lời vợ:
“Anh hai nhận lời cho vợ em nó vui. Mấy năm nay vợ em nó cứ nhắc anh
hai hoài. Nó nói phải gặp được anh hai để mà đền ơn. Vợ em nó nói hổng
gặp được anh hai khuyên bảo lời hơn, lẽ thiệt, mẹ con nó hổng đi Pháp vì
sợ gặp Việt Cộng thì vợ chồng em đâu có được như bây giờ. Có khi là ở
bển… mục đảo luôn.”
Tôi nói, nếu cô ấy không gặp tôi thì cô ấy cũng gặp người khác, người ta cũng chỉ dẫn như tôi thôi. Người đàn bà xen vô:
“Em hổng gặp anh hai thì chỉ có nước chết. Anh hai hổng nhớ hồi đó
người ta ghét bỏ em tới bực nào hay sao. Cũng may là gặp anh hai là
người biết rõ cái tình đời, anh hai hết lòng chỉ biểu cho em…”
Tôi nói lảng sang chuyện khác:
“Rồi bây giờ cô chú làm ăn ra làm sao?”
Người đàn bà gương mặt sáng rỡ:
“Nói nào ngay cũng nhờ đất nước, ông bà, cha mẹ phò hộ, tụi em bây
giờ làm ăn cũng khấm khá. Cái nhà tụi em trước mua trăm mấy, đã trả dứt
nợ nhà băng, bây giờ đã có người trả ba trăm. Vợ chồng em hiện giờ có
cái tiệm “neo” cũng đông khách lắm, chỉ toàn làm cho Mỹ trắng không hà.”
Theo lời người đàn bà thì bây giờ cô ta “nói tiếng Mỹ như vó.” Nghe vợ nói, người đàn ông tươi cười:
“Anh nói với em hoài là “nói như gió”, em cứ “nói như vó, nói như vó,” không sợ người ta cười hay sao?”
Người vợ cười lỏn lẻn:
“Chớ sao anh nói anh mê nghe em nói “nói như vó.”
Nghe hai vợ chồng nói chuyện, tôi nhớ tới phim My Fair Lady kể lại
câu chuyện một nhà quý tộc người Anh đem cô gái bán hoa do nữ tài tử
Audrey Hepburn thủ vai về nuôi, dạy nàng đọc Anh văn cho đúng giọng,
nhưng sau đó, nhà quý tộc mới phát giác ra là mình yêu cô bán hoa vì cái
cách phát âm sai của cô ta.
Theo lời kể của người chồng, tôi mới được biết là ngay khi người đàn
bà tên Hoa và bốn đứa con có chuyến bay đi định cư ở Pháp, anh ta tức
tốc xin phép Sở Di Trú và qua Pháp làm hôn thú với người đàn bà. Và sau
đó, anh ta trở lại Mỹ làm giấy bảo lãnh mẹ con nàng. Một năm sau, người
đàn bà với bốn đứa con qua Mỹ với anh ta. Vợ chồng chí thú làm ăn. Người
vợ vừa đi rửa chén ở tiệm ăn vừa đi học E.S.L. Người chồng đi làm hai
“dốp”. Chẳng mấy lúc có một số vốn. Người vợ đi học làm móng tay. Họ bắt
đầu mua nhà, mở tiệm. Người đàn bà, mà theo cô ta nói là “chữ nghĩa
hổng bằng cái lá mít” bây giờ đã “nói tiếng Mỹ như vó” và đã trở thành
bà chủ tiệm “neo”. Anh chồng thôi làm hãng điện tử, ở nhà săn sóc mấy
đứa con, đưa rước mấy đứa nhỏ đi học, chiều phụ giúp vợ clean up tiệm.
Tôi nhớ hoài lúc người đàn bà cười ngỏn ngoẻn, nói:
“Em rán rặn hoài cho anh Bé thằng con mà hổng được.”
Người đàn ông nhìn tôi có vẻ ngượng nghịu:
“Em nói chi với anh hai cái chuyện kỳ cục.”
Người đàn bà nói:
“Ảnh là anh nuôi của mình mà. Mà bộ anh hổng muốn vậy thiệt sao. Có
cái là em thương anh là mặc dầu anh hổng phải là ba ruột của sắp nhỏ mà
anh đối đãi với tụi nó thiệt là tử tế. Mà anh cũng hổng có buồn phiền gì
dìa cái chuyện em hổng rặn được cho anh thằng con.”
Nghe hai vợ chồng họ nói chuyện, tôi nhớ đến những điều mà người đàn
bà đã kể cho tôi nghe lúc ở đảo Bidong. Thì ra ở đâu cũng là cuộc sống
và con người, nhưng điều quan trọng là làm sao cho cuộc sống trở nên
đáng sống và con người xứng đáng là con người!
Lúc nghe tôi nói đang viết văn, làm báo, người đàn bà kêu lên:
“Hổng được đâu, anh hai. Ở bên này cái nghề đó coi bộ hổng khá. Anh
Bé nói cho em biết là mấy ông nhà báo ở đây họ chửi nhau như chó. Nghe
nói là có người đã bị bắn, bị đốt chết nữa. Em thấy anh hai nhỏ con, tay
chưn coi bộ cũng khéo léo, anh hai nên đi học làm “neo” hay là hớt tóc.
Rồi ở đây phụ với vợ chồng em. Tụi em đang tính mở thêm một tiệm nữa.”
Tôi cười ngất, nghĩ tới chuyện tôi cắt tóc, giũa móng tay, móng chân
cho mấy người đàn bà, rồi còn cái vụ waxing nữa. Người đàn bà nói tiếp:
“Em nói thiệt đó, anh hai. Em biết ơn anh hai nhiều lắm, hổng biết
tới đời kiếp nào em mới trả được. Em nói thiệt là em muốn thiệt lòng
giúp anh hai. Em nói thiệt mà hổng sợ anh hai mích lòng là em thấy cái
nghề viết văn, làm báo của anh hai nó hổng khá một chút nào.”
Tôi cũng biết là người đàn bà đó nói đúng, nhưng mà ở đời mỗi người
có một nghiệp dĩ, một lý tưởng phải theo đuổi, phải thực hiện.
Gần đây có chuyện ồn ào về văn chương phản kháng ở trong nước. Có
người đã ca tụng một nhà văn Việt Cộng là chỉ với những diễn tả của nhà
văn này thì “những vần thơ trác tuyệt của đại thi hào Nguyễn Du ‘Râu
hùm, hàm én, mày ngài’ và ‘một vùng như thể cây quỳnh, cành giao’ trở
thành sáo ngữ” (1). Và người ta xúm vào ca tụng nhà văn này là đã can
đảm “nói lên nỗi thống khổ của nhân dân tôi!” Ngay cả chuyện có nhà văn
đã từng vượt biển trốn chạy Việt Cộng còn viết đại khái là “nếu nói
không có văn chương phản kháng là thiếu tình người.” Và nhà văn còn mỉa
mai là “nếu tự xưng là người chống Cộng số một sao không ở trong nước
mà chống!”
Tôi thấy mọi chuyện nó trở nên kỳ cục. Nó có vẻ “thời thượng” quá.
Người ta nói văn chương phản kháng mà mình không lên tiếng thì nó có vẻ
lạc hậu, lỗi thời! Dĩ nhiên ở một đất nước tự do, ai muốn có ý kiến gì
thì cứ tự do phát biểu. Ai cũng có quyền thương yêu, thù hận trong đời.
Ở đâu, thời nào cũng vậy thôi. Có lúc nào những kẻ chính trị hoạt
đầu, những con cá sấu lưu vong mà không nhỏ những giọt nước mắt yêu
nước, thương nòi vì mục đích lợi danh? Ở đâu mà chẳng có kẻ đón gió, trở
cờ. Gì thì gì, mặt trời vẫn mọc và Sự Thật vẫn là Sự Thật.
Theo tôi, những người viết văn, làm báo ở hải ngoại là những người
đáng vinh danh nhất. Dĩ nhiên là phải chính danh. Nhà văn ở hải ngoại
chẳng những phải nói lên nỗi thống khổ của 65 triệu người dân ở trong
nước , mà còn phải nói lên những đau thương, mất mát của khúc ruột cách
xa ngàn dặm – nói theo cách nói của Việt Cộng. Nhà văn Alexis Tolstoi
của cộng sản Liên Xô đã cho một sĩ quan Bạch vệ nói với người yêu của
mình: “Rồi em sẽ thấy! Những cái ồn ào của cách mạng này nọ rồi sẽ
qua đi, và còn lại chỉ là tình yêu của anh với em, đối với gia đình và
cuộc sống.”
Chàng sĩ quan của quân lực Việt Nam Cộng Hòa sẽ nói gì với vợ của
mình sau năm, mười năm trời thân tàn ma dại trở về từ những trại tù? Anh
chàng cựu sĩ quan của quân đội miền Nam sẽ nói gì khi đứng trước ngôi
nhà bây giờ mấy ông quan “cách mạng” miền Bắc đã chiếm. Và vợ con thì
đã thất lạc ở phương trời nào?
Chàng cựu sĩ quan sẽ nói gì khi đã tìm mọi cách để thoát khỏi “thiên
đường” Việt Cộng, khi tới đảo tỵ nạn bị người ta “thanh lọc” và từ chối
nhận đi định cư vì không trả lời được câu hỏi: “Chiếc mão gai lúc Chúa
Jesus thọ hình có mấy chiếc gai?”
Cũng mới đây, tôi rất đỗi đau lòng khi nghe tin một ký giả mà cả hai
vợ chồng đều bị bắn chết vì nhà báo này “đã chống Cộng và đã nói lên
những Sự Thật làm cho những người bị nói đến phải “mất ăn, mất ngủ”. Và
một nhà văn có quốc tịch Mỹ đã “bất chấp dư luận và bạn bè can gián đã
trở về Việt Nam với tư cách nhà văn để đi tìm Sự Thật” (2).
Tôi lại càng chua xót hơn khi một số người “làm công việc chữ nghĩa” ở
hải ngoại – nói theo cách nói của nhà văn Nguyễn Tuân – đang ra sức
“lấp đầy cái khoảng trống” của một nhà văn ở trong nước nêu ra, thì ông
nhà văn này đã hùng dũng tuyên bố: “Tôi không tin rằng người ta có thể viết khi xa cội rễ. Theo tôi, văn nghệ của người Việt ở nước ngoài không có gì đáng chú ý.” (3)
Một điều sẽ rất thiếu sót nếu tôi quên kể lại những câu nói cuối cùng
của cô em nuôi của tôi. Buổi tối ngồi ăn bánh, uống trà và nói chuyện,
tôi hỏi cô ta:
“Rồi còn cái vụ ‘xay mấy hột đậu đỏ Việt Cộng ở bên Tây’ cô có làm được không?”
Người đàn bà cười ngất:
“Ở đó mà được với hổng được. Qua tới nơi, bà bảo trợ ra với người
thông dịch đón mẹ con em ở phi trường. Dìa tới nhà, lo ba cái vụ giấy
tờ, ăn uống này nọ mệt muốn bứt gân, chớ ở đó mà ‘lo xay mấy hột đậu đỏ
Việt Cộng.’ Mà em thấy ở bên Tây đâu có giống như Việt Nam mình. Ai nấy
cũng sung sướng, thải mái. Tây đầm nó hun hít hà rầm ở ngoài đường.”
Tôi hỏi:
“Rồi qua Mỹ cô có tiếp tục ‘xay mấy hột đậu đỏ Việt Cộng ở Mỹ hôn’?”
Người đàn bà cười lớn, nói một cách quả quyết:
“Chiện này có đó anh. Mấy cái tổ chức này nọ nói là Phục quốc, là
giải phóng Việt Nam là em đóng tiền lia chia. Nhiều lúc anh Bé ảnh rầy
em, nói cái tổ chức nầy là thiệt, tổ chức kia là dỏm. Em nói kệ nó anh,
có giả mới có thiệt. Tổ chức, hội hè nào mà dạy tiếng Việt, mà cứu người
biển Đông là em đóng tiền hăng hái lắm. Mình có ở vào cái hoàn cảnh đó,
mình nên giúp đỡ người đi sau, để phước đức lại cho con cái. Ai làm
giả, ai lường gạt thì trời đất phạt họ.”
Nghe vợ nói, người chồng cười:
“Bà xã tôi là vậy đó anh. Nhiều lúc tôi cũng bực mình lắm. Mình biết
nó là phục quốc giả, trợ giúp thương phế binh dỏm, nó quyên tiền để bỏ
túi, để về trong nước chơi gái, nói cho bả biết thì bả lại nói ‘có giả
mới có thiệt.’ Bả nói ngang như cua. Thôi thì đành chịu thua.”
Lúc đưa tôi ra phi trường, người đàn bà căn dặn:
“Đi đâu thì đi. Anh hai muốn viết văn, làm báo gì thì anh hai cứ làm.
Có kẹt gì thì cho vợ chồng em biết. Muốn dìa dưới này làm ăn thì vợ
chồng em giúp. Anh hai đừng có tự ái với tụi em. Em biết có làm cái cách
nào thì vợ chồng em cũng hổng trả nỗi cái ơn của anh hai.”
Nói xong, người đàn bà tỉnh bơ ôm hôn lên má tôi, rồi hỏi có vẻ tha thiết:
“Anh hai, liệu nước mình vài bữa nữa có được ngon lành các cái như mấy cái nước Ba Lan, nước Đức gì đó hôn?”
Tôi nhìn sửng người đàn bà. Người chồng cằn nhằn:
“Em sao cứ ưa lo ba cái chuyện bao đồng.”
Người đàn bà quay lại cự nự chồng:
“Anh nói sao mà chiện bao đồng. Em hỏi anh hai cho nó chắc ăn. Em hỏi
anh hai là tại vì ảnh viết văn, làm báo, ảnh rành ba cái chiện này. Anh
thì anh nói với em là trước sau gì đất nước mình cũng sẽ ngon lành. Em
tin anh. Em hỏi lại anh hai cho nó chắc ăn, chớ hổng phải em hỏi anh hai
là em hổng tin anh. Em hổng tin anh thì em tin ai bây giờ.”
Người đàn ông và tôi nín thinh. Người đàn bà nói tiếp:
“Hồi ở bên đảo, nghe anh nói hổng phải là ở bên Tây có Việt Cộng mà
chỉ có mấy ông Tây, bà Đầm theo cái gì sản sản đó, em hổng tin lắm. Tới
chừng gặp anh hai, ảnh cắt nghĩa rành rẽ em mới chịu đi Tây. Nhờ vậy mà
vợ chồng mình mới có được như ngày hôm nay.”
Đã sắp sửa tới giờ phi cơ cất cánh, tôi phải check in nên không kịp trả lời câu hỏi của cô em nuôi. Thực ra, nếu có đủ thì giờ tôi cũng không biết mình sẽ trả lời như thế nào.
*
Quý vị độc giả thân mến, có vị nào rành rẽ chuyện nước non, xin giúp
dùm tôi trả lời câu hỏi của cô em nuôi “chữ nghĩa hổng đầy cái lá mít”
là tương lai đất nước mình vài bữa nữa nó có được ngon lành các cái như
mấy cái nước Ba Lan, nước Đức.
Phần lớn người Việt Nam lưu vong ai cũng muốn “nước đi ra biển lại mưa về nguồn”, nhưng cũng đâu có phải vậy mà không có chuyện:
“Non cao tuổi vẫn chưa già
Non thời nhớ nước, nước mà quên non!
NGUYỄN THIẾU NHẪN
San Jose, mùa Thu 1990
tieng-dan-weekly.blogspot.com(1) Cảm nghĩ về tác giả và tác phẩm của bác sĩ Bùi Duy Tâm, thấy in trong một tác phẩm “Những Thiên Đường Mù” của Dương Thu Hương.
(2) Nhà báo Lê Triết (Tú Rua) và nhà văn Nhật Tiến.
(3) Nguyễn Huy Thiệp trả lời phỏng vấn của ký giả Patrick Sabatier
(4) Thơ Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu.
One Response to BÊN THUA CUỘC: CHUYỆN TÌNH NGƯỜI VƯỢT BIỂN MỒ CÔI
Câu hỏi của tác giả quả thật thấy dể nhưng khó trả lời.
Dể là thế nào rồi Việt Nam mình cũng sẽ được ngon lành các cái như nước Ba Lan, nước Đức, bởi vì như Ông Bà đã nói: “Có ai giàu ba họ, có ai khó ba đời”.
Tuy nhiên nó rất khó là vì nếu cứ ỷ y vào cái chuyện Ông Bà nói, rồi xuôi tay đứng chờ thì chưa chắc 10 đời chớ không phải 3 đời, vẫn chưa thấy tới.
Muốn làm giàu thì phải tận lực làm việc và phải kiên trì cái ý chí làm giàu, nếu bỏ nửa chừng thì đòi làm giàu chừng nào mới giàu ?
Bị khó bị khổ mà cứ ngồi than trời trách đất, thấy người khác đang cố gắng làm một chuyện để tránh khổ, lại chê bai người ta là đội đá vá trời, làm chuyện hoang tưởng thì thiệt là nghịch lý. Như vậy, nếu muốn được hưởng lây cái thành quả mà người khác làm việc tránh khổ, nếu mình không tiếp tay được thì đừng nên trù ẻo người khác, để người ta còn tinh thần tiếp tục việc làm tránh khổ.
Những lời góp ý nầy có thể làm mích lòng người khác, nhưng tôi vốn chữ nghĩa không đầy lá mít, nên nghĩ sao nói vậy, xin đừng chấp nhứt.
Dể là thế nào rồi Việt Nam mình cũng sẽ được ngon lành các cái như nước Ba Lan, nước Đức, bởi vì như Ông Bà đã nói: “Có ai giàu ba họ, có ai khó ba đời”.
Tuy nhiên nó rất khó là vì nếu cứ ỷ y vào cái chuyện Ông Bà nói, rồi xuôi tay đứng chờ thì chưa chắc 10 đời chớ không phải 3 đời, vẫn chưa thấy tới.
Muốn làm giàu thì phải tận lực làm việc và phải kiên trì cái ý chí làm giàu, nếu bỏ nửa chừng thì đòi làm giàu chừng nào mới giàu ?
Bị khó bị khổ mà cứ ngồi than trời trách đất, thấy người khác đang cố gắng làm một chuyện để tránh khổ, lại chê bai người ta là đội đá vá trời, làm chuyện hoang tưởng thì thiệt là nghịch lý. Như vậy, nếu muốn được hưởng lây cái thành quả mà người khác làm việc tránh khổ, nếu mình không tiếp tay được thì đừng nên trù ẻo người khác, để người ta còn tinh thần tiếp tục việc làm tránh khổ.
Những lời góp ý nầy có thể làm mích lòng người khác, nhưng tôi vốn chữ nghĩa không đầy lá mít, nên nghĩ sao nói vậy, xin đừng chấp nhứt.