Vũ Hoàng & Nguyễn Xuân Nghĩa, RFA
2013-01-09
Mở đầu cho năm mới, mục Điễn đàn Kinh tế xin lần lượt trở lại các
yếu tố cơ bản giải thích sự giàu nghèo giữa các quốc gia, hoặc của cùng
một quốc gia trong nhiều thời kỳ khác nhau.
Một người đàn ông trong một chiếc xe hơi đắt tiền cho tiền một người ăn xin bên đường ở Indonesia, ảnh minh họa.
Có lẽ những yếu tố ấy mới là cơ sở cho một chính sách kinh tế thích
hợp. Xin quý vị theo dõi cách Vũ Hoàng nêu vấn đề với chuyên gia kinh tế
Nguyễn-Xuân Nghĩa về loạt chương trình này.
Tạo thịnh vượng cho quốc gia
Vũ Hoàng: Xin kính chào ông Nguyễn-Xuân Nghĩa. Thưa
ông, mở đầu cho năm mới, xin đề nghị ông trở lại một vấn đề căn bản của
các quốc gia là tạo ra của cải hay sự thịnh vượng. Nhiều thính giả theo
dõi tiết mục chuyên đề này của chúng ta có thể thắc mắc với câu hỏi đó
khi hàng ngày phải phấn đấu để tạo ra của cải cho gia đình sớm thoát
khỏi cảnh nghèo khổ và cũng rất thích cách ông đặt vấn đề kinh tế dưới
nhiều khía cạnh khác nhau. Ông nghĩ sao về đề nghị này?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: Tôi cho rằng đây là đề tài hữu ích nhưng
đòi hỏi nhiều chương trình liên tục để giải thích cho tường tận, có khi
đến Tết chưa xong! Tôi xin được tạm gọi chung đề tài là "những quy luật
của giàu nghèo", trong tinh thần phân tích xem là nhờ đâu mà một quốc
gia trở thành thịnh vượng và vì sao lại có nhiều nước chưa thoát khỏi sự
nghèo khốn. Nhưng trước hết, mình nên khởi sự bằng cách phơi bày nhiều
sự ngộ nhận khá phổ biến.
Vũ Hoàng: Nghĩa là ông muốn bác bỏ một số lý luận mà ông cho là ngộ nhận hoặc hiểu sai?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: Thưa đúng thế vì nếu không thấy ra cái sai,
ta sẽ khó tìm ra cái đúng và sự lầm lẫn ấy còn có thể dẫn đến những
chính sách kinh tế bất lợi cho yêu cầu thịnh vượng.
Đầu tiên, trước khi thế giới tìm ra và tổng hợp các kiến thức để có
khoa kinh tế chính trị học, tức là chỉ từ vài trăm năm trở lại, loài
người đã có bài toán kinh tế. Đó là con người ta đều muốn có phương tiện
sinh hoạt lớn lao hơn khả năng sản xuất của mình. Giải quyết sự khan
hiếm ấy là bài toán kinh tế ngàn đời. Khi tìm cách giải quyết, người ta
phải tìm hiểu lý do của sự khan hiếm hoặc nguyên nhân của nghèo khó.
Nhưng ta khó tìm ra giải pháp nếu cứ đơn giản cho rằng sự nghèo khó của
xứ này là do xứ khác gây ra. Xin gọi đó là lý luận hàm hồ của sự bóc
lột.
Đến nay, nhiều người còn nói rằng một quốc gia có thể làm giàu bằng
cách khai thác xứ khác. Nguyên ủy là từ lập luận hồ đồ của Marx về lợi
nhuận và giá trị thặng dư, Lenin khai triển ra quy mô quốc tế lý luận về
chủ nghĩa đế quốc theo đó các nước tư bản làm giàu bằng cách bóc lột
các nước nghèo. Lý luận này đề ra một tương quan nhân quả nhiều khi sai
lạc về sự giàu nghèo. Nôm na là sự nghèo khốn của xứ này là do xứ khác
gây ra và ngược lại, sự giàu có của nước này là kết quả của chính sách
bần cùng hóa xứ khác.
Tôi xin đi vào chuyện cụ thể của trăm năm trước, khi Lenin viết ra
cuốn sách về Chủ nghĩa Đế quốc, y hệt như chuyện của hiện tại, là quả
thật rằng các nước tư bản Tây phương có đầu tư ra ngoài, nhưng chủ yếu
là đầu tư vào các nước tư bản khác. Còn kim ngạch đầu tư vào các nước
nghèo, hay đang phát triển như ta nói bây giờ, chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ.
Vậy mà ngày nay các nước nghèo vẫn đang tìm cách chiêu dụ và thu hút đầu
tư của các nước tư bản. Khi còn lấn cấn trong đầu cái lý luận hàm hồ
của sự bóc lột thì mình khó nhìn ra bài toán khan hiếm và giải pháp về
phát triển.
Vũ Hoàng: Nhưng ta không thể phủ nhận được sự hiện
hữu của chủ nghĩa thực dân và sự bành trướng của chủ nghĩa đế quốc từ Âu
Châu qua các lục địa khác. Ông trả lời sao về câu hỏi này?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: Quả thật là các nước như Tây Ban Nha, Bồ
Đào Nha hay Anh, Pháp đã trước sau chinh phục nhiều khu vực và có gây ra
thảm họa cho nhiều dân tộc khác trên thế giới. Nhưng câu hỏi đầu tiên
là vì sao họ chinh phục được các vùng đất rộng lớn hơn lãnh thổ của họ
và khuynh đảo được một dân số đông gấp bội? Tức là từ trước đó, các nước
thực dân đế quốc đã có sức mạnh kinh tế, quân sự hay kỹ thuật gì đó mà
các nước kia không có. Vì sao lại như vậy? Và vì sao nhiều nước tự cô
lập và không hề bị chiếm làm thuộc địa mà vẫn cứ nghèo khốn hoặc còn tự
làm cho họ nghèo đi? Ta sẽ còn cơ hội nhắc đến những trường hợp cụ thể
này.
Yếu tố địa lý
Vũ Hoàng: Ông hay nói đến địa dư hình
thể, kể cả đất đai hay tài nguyên thiên nhiên. Liệu đó có là những yếu
tố giải thích sự thịnh vượng của nhiều quốc gia không?
Trẻ em con nhà nghèo và trẻ em con nhà giàu ở Sài Gòn. AFP photo
Nguyễn-Xuân Nghĩa: Thưa rằng địa dư hình thể có chi phối cách
giải quyết bài toán khan hiếm và đem lại lợi thế cho sự thịnh vượng nhờ
diện tích khả canh nhiều hay ít, có mạng lưới sông ngòi hay khí hậu
thuận tiện hay không, v.v.... Nói chung, các nền văn minh lớn của nhân
loại đều xuất phát từ vùng châu thổ của các con sông lớn và khu vực núi
non hiểm trở thì khó phát triển và thường đi sau vùng đồng bằng.
Nhưng địa dư không là thực thể bất biến hay trở lực vĩnh viễn. Thác
nước kia có thể là một chướng ngại cho đến khi con người nghĩ ra máy
xoay nước và dùng sức nước làm ra điện. Nhiều tài nguyên thiên nhiên như
quặng mỏ dầu khí có thể là thứ vô dụng trong cả vạn năm, cho đến khi
con người khám phá ra công dụng mới.
Nói chung, các nền văn minh lớn của nhân loại đều xuất phát từ vùng châu thổ của các con sông lớn và khu vực núi non hiểm trở thì khó phát triển và thường đi sau vùng đồng bằng.
Nguyễn-Xuân Nghĩa
Khi ấy ta mới chú ý đến trí tuệ của con người trong bài toán khan
hiếm. Vương quốc Á Rập Saudi là nước sản xuất nhiều dầu thô nhất thế
giới, lại được trời cho những giếng dầu dễ khai thác, nghĩa là ít tốn
kém so với dầu thô của nhiều xứ khác. Nhờ vậy, xứ này có nhiều hoàng
thân tỷ phú, nhưng lợi tức bình quân một đầu người chỉ bằng 42% lợi tức
của Singapore là một xứ không có dầu và còn phải mua nước của Malaysia.
Israel là một quốc gia không được thiên nhiên ưu đãi, chẳng có một giọt
dầu nào và thường xuyên bị đe dọa, nhưng người dân vẫn giầu hơn hầu hết
các nước Á Rập có dầu ở chung quanh. Nghĩa là ăn thua vẫn ở cách tổ chức
của con người. Trong một kỳ khác, chúng ta sẽ nói riêng về địa dư hình
thể và không quên trường hợp Nhật Bản, Nam Hàn hay Đài Loan trong khu
vực Á châu Thái bình dương.
Vũ Hoàng: Nhắc đến Nhật Bản, ông có thấy rằng xưa kia xứ này là một nước nghèo hay không?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: Mới chỉ nửa thế kỷ trước thôi, người ta còn
xem thường sản phẩm chế tạo tại Nhật là đồ dỏm, rẻ tiền và dễ hư nếu so
sánh với các sản phẩm Âu-Mỹ. Ngày nay, xe hơi, máy ảnh và nhiều đồ gia
dụng khác của Nhật là tiêu chuẩn cao nhất và dân Nhật cũng thuộc loại
giàu nhất. Nhìn trong lịch sử lâu dài thì cho đến thế kỷ 19, Nhật Bản
còn là một quốc gia nghèo và khá lạc hậu vì khép cửa với bên ngoài trên
một lãnh thổ có ít tài nguyên. Nhưng chỉ một thế kỷ thôi, họ đã thay đổi
và thoát ra khỏi cái nghiệp nghèo khốn này.
Nhân chuyện đó, chúng ta cũng thấy ra một sự thật khác. Người ta cứ
tưởng các nước nghèo là một khối bất động, chết kẹt trong sự nghèo khổ
từ cả trăm năm hoặc còn lâu hơn nữa. Ngày nay, nhiều người còn gọi chung
các xứ đó là "Thế giới Thứ ba" hay Đệ tam Thế giới ở giữa khối tư bản
và khối cộng sản. Đây là một sự lầm lẫn, vì không thấy ra sự chuyển dịch
chậm rãi lâu dài của các quốc gia.
Chẳng hạn như cách đây trăm năm, Argentina ở Nam Mỹ đã là cường quốc
giàu mạnh hơn hai đại cường Âu Châu là Đức và Pháp. Thế rồi, với sức
người, áo cơm cũng có thể biến thành sỏi đá và ngày nay Argentina trở
thành một nước "đang phát triển" còn thua xa nhiều nước Đông Âu mới
thoát khỏi chủ nghĩa cộng sản có hai chục năm. Cũng thế, Singapore hay
Nam Hàn đều đã từng là nước nghèo, thuộc loại gọi là Đệ tam Thế giới,
ngày nay họ là nước "tân hưng" trong khi Miến Điện lại tụt hậu mất nửa
thế kỷ sau khi là một nước giầu của Đông Nam Á.
Làm sao tránh tụt hậu
Vũ Hoàng: Như ông vừa trình bày thì mình
có thề thấy rằng quốc gia nào trên thế giới cũng từng có lúc là nước
nghèo, thuộc loại gọi là Thế giới Thứ ba. Nhưng sau đấy họ đã giải quyết
được bài toán khan hiếm để hành quốc gia thịnh vượng. Và vì vậy, chúng
ta mới tìm hiểu xem họ giải quyết như thế nào và vì sao có nhiều nước
thì nghèo vẫn cứ hoàn nghèo và nhiều nước còn tự làm cho mình nghèo
đi....
Trong một cửa hàng bán hàng giá rẻ tại New York hôm 28/9/2010. AFP photo
Nguyễn-Xuân Nghĩa: Thưa đúng thế và ta cũng thấy rằng giải
thích sự nghèo khổ chưa hẳn là có ích bằng việc tìm ra giải pháp cho
thịnh vượng. Và mình nên tìm hiểu chuyện ấy trong một bối cảnh dài có
thể cả trăm năm. Hiểu ra quy luật chung thì sẽ tránh được cái họa tụt
hậu.
Nói chung thì xứ nào cũng từng đã có lúc là quốc gia chậm tiến và
nghèo khó nhưng lại vươn lên trong khi nhiều quốc gia đã từng dẫn đầu
thế giới về sự thịnh vượng, có khi trong cả chục thế kỷ như trường hợp
Trung Quốc, rồi sau đó lại lụn bại không vì ách thực dân đế quốc hay bị
liệt cường sâu xé. Vì Trung Quốc lụn bại từ trước nên mới bị ngoại bang
khuất phục, hậm hực mất trăm năm. Khi nhìn rõ hơn cái tương quan nhân
quả về sự giàu nghèo thì mình tránh được việc quy trách cho người khác
cái hoạn nạn do chính mình gây ra cho mình.
Vũ Hoàng: Qua từng bước phân tích như vậy, ông làm
sáng tỏ được một số điều về lẽ thịnh suy hay giàu nghèo của các quốc
gia. Chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu thêm từng yếu tố của quy luật giàu
nghèo. Kết thúc chương trình kỳ này và quy vào trường hợp Việt Nam sau
khi suy ngẫm về kinh nghiệm của các nước khác, ông cho rằng yếu tố nào
là quan trọng và đáng suy ngẫm nhất?
Nguyễn-Xuân Nghĩa: Trên địa cầu hay trong một quốc gia, ta đều
thấy là có sự giàu nghèo. Muốn người nghèo hay nước nghèo thoát ra khỏi
tình trạng này thì người ta cần rất nhiều điều kiện, từ dân số đến văn
hóa, v.v... Nhưng nếu muốn nói đến điều kiện có thể là then chốt nhất,
tôi nghĩ đến nền tảng pháp lý, quyền tư hữu và nếp văn hóa của sự tin
cậy.
Và nếu những ai tạo ra của cải lại bị nhà nước trấn lột vì luật lệ thiếu nghiêm minh, là chuyện đang xảy ra tại Việt Nam, thì nghèo vẫn hoàn nghèo....
Nguyễn-Xuân Nghĩa
Một người nghèo mà có sáng kiến kinh doanh, dù ban đầu chỉ thuộc loại
cò con, cũng khó thoát khỏi kiếp nghèo nếu không huy động được vốn để
khai triển sáng kiến. Nhiều người nghèo tại các nước công nghiệp tiên
tiến đã tìm ra vốn và kinh doanh thành công để trở thành triệu phú trong
khi cũng tạo ra việc làm và sự thịnh vượng cho xã hội. Thế thì vì sao
họ làm nổi việc đó?
Họ làm được vì ban đầu đã có tiền từ người giàu. Người giàu có thể
yên tâm đưa tiền cho người nghèo mà có khả năng kinh doanh để cùng nhau
phân chia lợi nhuận. Thế rồi khi cần mở mang doanh nghiệp và vay tiền
loại người giàu không hề quen biết, như qua ngân hàng hay thị trường
chứng khoán, thì doanh gia này phải có hồ sơ kế toán và thông tin xác
thực về thành tích đã qua.
Sở dĩ những người đó làm được như vậy vì xã hội đã có luật lệ hẳn hoi
- nhất là về quyền tư hữu – và được áp dụng nghiêm minh. Nền tảng ấy
mới tạo ra niềm tin, hay sự tín cẩn, tín nhiệm. Thiếu nền móng từ pháp
lý đến văn hóa ấy thì người ta chỉ còn tin nhau trong phạm vi rất hẹp
của bạn hữu và gia đình nên chỉ làm được việc nhỏ, với lợi ích giới hạn
về kinh doanh và kinh tế. Và nếu những ai tạo ra của cải lại bị nhà nước
trấn lột vì luật lệ thiếu nghiêm minh, là chuyện đang xảy ra tại Việt
Nam, thì nghèo vẫn hoàn nghèo....
Vũ Hoàng: Xin cảm tạ ông Nghĩa về thí dụ thấm thía
này, và xin hẹn ông kỳ sau mình sẽ nói tiếp về những điều kiện khiến cho
một quốc gia có thể trở thành giàu có thịnh vượng.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét