Thứ tư 09 Tháng Giêng 2013
Một thực nghiệm gần đây cho thấy mùi vị thơm tho của bánh mì khiến người ta trở nên độ lượng, vị tha hơn.
Trên thế giới ngày nay, mùi là một hiện thực ngày càng được các
ngành kinh doanh chú ý đến, như một phương tiện chinh phục khách hàng.
Gần gũi với ta hơn, mùi vị tự nhiên của hoa trái, cây cỏ…, càng trở nên
quan trọng, trong một thế giới mà môi trường sinh thái ngày càng bị thu
hẹp. Mùi là một cái gì đó vừa rất đỗi gần gũi, có ảnh hưởng sâu xa,
nhưng cũng lại rất phảng phất mơ hồ, như vừa có, vừa không. Mùi có một
ảnh hưởng như thế nào đến tâm hồn con người, đặc biệt là đời sống cảm
xúc ?
Tạp chí Khoa học của RFI tuần này xin chuyển đến quý thính giả
tiếng nói của một số nhà khoa học, nhà văn về sự cảm thụ khứu giác. Đến
với tạp chí có các nhà sinh học thần kinh Remi Gervais, Roland Salesse,
nhà nhân học Annick Le Guérer và nhà văn Tạ Duy Anh.
Hai nhà sinh học thần kinh Roland Salesse và Remi Gervais là đồng tác giả cuốn « Khứu giác và vị giác. Từ sinh học thần kinh về khứu giác và vị giác đến các ứng dụng
» (Odorat et goût. De la neurobiologie des sens chimiques aux
applications), do nhà xuất bản Quae ấn hành năm 2012. Nhà nhân học
Annick Le Guérer, nổi tiếng với cuốn « Những quyền năng của mùi
» (Les pouvoirs de l'odeur), ra đời năm 1998 và đã nhiều lần được tái
bản. Nhà văn Tạ Duy Anh được một số phương tiện truyền thông trong nước
đánh giá là người viết dành cho các cảm nhận về mùi một vị trí đặc biệt.
Hương thơm đồng quê đánh thức một thời
Mở đầu tạp chí mời quý vị nghe tiếng nói của nhà văn Tạ Duy Anh từ Hà Nội, về những hồi ức riêng của ông, mỗi lần được trở lại với những hương thơm của ngày xưa :
Tạ Duy Anh : « Mùi vốn nó là một thứ vô hình. Tuy
nhiên, nó lại là một thứ hiển hiện qua ảnh hưởng đến mũi mình. Nhưng vì
nó là vô hình mà tác động của nó không được sự chú ý của người ta được
mạnh mẽ, như là khi nhìn, khi sờ, khi nếm…
Thế nhưng mà, mùi lại là một phần vừa của đời sống vật chất, vừa của
đời sống tinh thần. Nó trộn lẫn vào nhau, không thể phân định được
rõ. Nhưng khi mình ngửi thấy mùi, thì trong tiềm thức của mình nó hiện
lên những liên tưởng về quá khứ. Ví dụ mùi hoa bưởi.
Năm nay tôi ngoài 50 tuổi rồi, nhưng nếu đột nhiên tôi đi qua một cái
vùng hoa bưởi, thì tôi hình dung rõ mồn một cái thời trẻ con của tôi,
cái thời 10, 12 tuổi. Là bởi vì, ở nhà quê, cái mùi hoa bưởi nó thiêng
liêng lắm. Thứ nhất, tôi đảm bảo là không có thứ hương nào trên đời nó
thanh cao, nó quyến rũ hơn mùi hoa bưởi. Thứ hai nữa, cái mùa hoa bưởi,
bao giờ nó cũng gợi đến cả không khí của mùa xuân. Mùa xuân thì ngoài
hoa bưởi, thì có rất nhiều thứ hoa khác, nhưng đặc biệt có rất nhiều
loài chim. Buổi sáng mùa xuân, mà lại là mùa xuân có hoa bưởi thì thật
ra nó khiến cho con người ta, tâm hồn mình cứ như được tắm gội, gột rửa.
Những ấn tượng ấy cho đến tận bây giờ vẫn sống nguyên vẹn trong ký ức
mình. Nhưng mà phải khi nào mình ngửi mùi hoa bưởi thì ký ức mới trỗi
dậy. Và khi nó trỗi dậy, thì nó khiến cho tâm hồn mình nó dịu lại, nó
lắng lại, đồng thời đầy sự phấn khích. Nó khiến cho mình nghĩ đến những
điều rất là trong lành, rất là thánh thiện, về một thời tuổi thơ, đi
nhặt hoa bưởi, rồi đi nhặt quả bưởi...
Mình có cả một nhân vật trong cuốn Lão khổ, chuyên môn ăn hoa bưởi. Sau đó mình có mô tả là nhờ thế mà cơ thể của cô ấy toát lên mùi thơm tự nhiên, như là trời cho cô ấy.
Mình đi đâu thì đi, nhưng thực sự là thèm khát thỉnh thoảng được trở
lại mùi hương lúa. Nói đến hương lúa, thì đúng là chỉ có trải qua thì
mới có thể… Mô tả bằng lời rất khó, nhưng cảm nhận rất là rõ ràng. Cái
hương lúa nó kỳ lạ lắm, nó vừa làm cho mình thỏa mãn về mặt tinh thần,
nhưng mà nó cũng gợi cho mình cảm giác thèm ăn. Ví dụ như thèm được ăn
những thứ tự nhiên, trong lành, không bị ô nhiễm.
Ngoài ra thì, mình là người nông thôn, nên mùi nhà quê, nó gắn giữa
đất đai, rồi một chút mùi của chuồng trại, rồi mùi của rơm mục… tất cả
những thứ mùi đó nó đi vào đời mình, và có lẽ sẽ đọng mãi trong ký ức
cho đến khi nào chết thì thôi. Không thể quên, có muốn quên đi cũng
không được. Chẳng qua là hàng ngày mình không được ngửi lại những mùi
như thế, thì mình không thấy nó sống lại trong ký ức thôi. Nhưng mà cứ
khi nào trở về quê, vào những hôm mưa phùn chẳng hạn, thì y như rằng nhớ
những thời trẻ con, những ngày mưa phùn, đi hái nấm rơm, rồi lội lõm
bõm ngoài đường. Vào những mùa hương lúa, những mùa lúa ngậm sữa, thì
chắc chắn nhớ đến mùa đi câu nhái, mùa đi bắt con chim rẽ giun… Tất cả
những cái đó nó sống lắm. Mình nhìn thấy từng bước chân của mình đi trên
bờ ruộng như thế nào, rồi động tác của mình ở thời trẻ ra sao. Đúng là
những mùi ấy nó làm cho ký ức sống dậy rất mạnh. »
Ký ức khứu giác - đối tượng của sinh học thần kinh thế kỷ 21
Ông Roland Salesse, nhà sinh học thần kinh người Pháp, giám đốc
nghiên cứu INRA – học viện nông học Pháp - một chuyên gia hiếm hoi trong
lĩnh vực này, cho biết một đôi nét về việc nghiên cứu hệ thống khứu
giác :
Roland Salesse : « Tôi mới chỉ quan tâm nghiên cứu
về mùi mới đây thôi, nhưng các đồng nghiệp của tôi như ông Remi Gervais
thì đã nghiên cứu từ lâu. Ở Pháp, có một trường phái nghiên cứu về mùi
và vị, hoạt động rất mạnh trong những năm 1970. Nghiên cứu về mùi đã
khởi động trở lại với phát hiện về các tế bào cảm thụ khứu giác của
Linda B. Buck và Richard Axel năm 1991. Phát hiện kể trên đã được ghi
nhận với giải thưởng Nobel y học năm 2004. Mọi người đều trông đợi phát
hiện này, vì các tế bào cảm thụ khứu giác là nơi đầu tiên của cơ thể
tiếp nhận các mùi.
Đây chính là mắt xích bị thiếu, trong toàn bộ quá trình tiếp thụ mùi
của cơ thể con người. Các phân tử gây mùi là điều chúng ta biết khá rõ.
Bên cạnh đó, phản ứng của con người đối với mùi cũng là điều đã được
nghiên cứu khá nhiều, với những cách thức khác nhau. »
Nhận định về các nghiên cứu khoa học về mùi, nhà sinh học thần
kinh Remi Gervais – phụ trách ê kíp « Sinh học thần kinh về ký ức khứu
giác » của Institut des sciences cognitives thuộc CNRS – Trung tâm Khoa
học Quốc gia Pháp - nhấn mạnh đến các đóng góp độc đáo của văn hào Pháp
Marcel Proust trong cuộc thám hiểm các ảnh hưởng của mùi vị đến tâm hồn
con người :
Remi Gervais : « Khi ta tìm hiểu về khoa sinh học
thần kinh, rõ ràng có nhiều nghiên cứu dựa vào trước tác của Marcel
Proust. Tôi xin nhấn mạnh rằng, đây là một trong số các nhà văn rất hiếm
hoi, tạo được trường phái riêng, ngay cả trong khoa sinh học thần kinh
của thế kỷ XXI. Ta có thể thấy rằng và chủ đề của buổi nói chuyện hôm
nay là ‘‘bộ não cũng có mũi’’, và các xúc cảm của con người và mùi vị liên quan hết sức mật thiết với nhau ».
Cảm nhận mùi khác nhau ở mỗi người một phần do gen
Về cơ chế của sự tiếp nhận mùi, sau đây là lý giải của nhà nghiên cứu Roland Salesse :
Roland Salesse : « Về giai đoạn đầu tiên của sự tiếp nhận, có thể nói rằng giai đoạn đầu tiên này là giống nhau với tất cả mọi người.
Trong không khí, có những phân tử tạo mùi tồn tại ở dạng hơi. Những
phân tử này liên kết với các tế bào thụ cảm nằm trong mũi chúng ta. Ở
giai đoạn này bắt đầu có sự khác biệt trong sự tiếp nhận giữa người này
với người khác. Nếu các tế bào thụ cảm được mã hóa bởi các gen, thì có
sự khác nhau, do người thì có gen này, người kia lại có gen khác. Có
những người nhậy cảm với một số mùi hơn người khác. Bên cạnh đó, đối với
mỗi loại gen, thì lại có các biến thể khác nhau. Như vậy, cùng một mùi
giống nhau, ngay ở giai đoạn đầu tiên này, thụ cảm ở mỗi người có thể
mang lại các thông điệp khác nhau về mùi được tiếp nhận.
Tiếp theo đó, ta có thể nói rằng, quá trình xử lý thông điệp về mùi
cảm nhận được sẽ giống nhau ở tất cả mọi người. Trong mũi chúng ta, có
hàng triệu tế bào thụ cảm, thu nhận các phân tử có mùi. Chúng ta có thể
tạm hình dung các tế bào thụ cảm giống như những chiếc chìa khóa (giúp
chúng ta tiếp cận với các mùi), chỉ khác là, trong trường hợp các tế bào
thụ cảm khứu giác giống với một thứ ‘‘thẻ vạn năng’’, có thể cho ta tiếp cận với đủ loại mùi, hơn là một chiếc khóa để mở riêng một ổ khóa.
Rồi bắt đầu từ mũi, tín hiệu hội tụ về một bộ phận, nằm trong não bộ,
mà ta gọi là trung khu khứu giác. Chính ở trung khu khứu giác này mà
bắt đầu hình thành một tấm bản đồ cảm thụ. Có nghĩa là chính ở đó mà não
bộ bắt đầu công việc xác định đặc tính của thông điệp về mùi được mũi
tiếp nhận. »
Cảm nhận mùi gắn với các vùng nguyên thủy nhất trong não bộ
Quá trình tiếp nhận của khứu giác đối với các mùi vị, dù có cơ
chế chung, nhưng lại hết sức khác nhau tùy theo từng người. Ngoài quá xử
lý thông tin khác nhau do gen chi phối, tại trung khu khứu giác như
trên, khác biệt còn do việc các thông tin về mùi gắn liền với các bộ
phận nguyên thủy nhất trong não người. Sau đây là ý kiến của ông Remi
Gervais :
Remi Gervais : « Cơ quan cảm thụ khứu giác là một bộ
phận có từ rất sớm trong quá trình tiến hóa sinh học. Tất cả các loài
động vật, kể cả các loài động vật nguyên thủy nhất, đều có sự cảm thụ
khứu giác, kể cả các côn trùng.
Tất nhiên là các loài động vật có vú, động vật có xương sống, đều có
cơ quan khứu giác. (…) Khứu giác bao gồm một loạt các bộ phận, từ mũi
cho đến trung khu khứu giác, bộ phận này lại có liên hệ trực tiếp với
các bộ phận mang tính nguyên thủy nhất của bộ não như : amygdale (hạch hạnh nhân) - vùng chi phối cảm xúc - hay hippocampus (hồi hải mã), nơi chi phối việc lưu giữ ký ức.
Tất cả các động vật đều có khả năng xác định các tính chất hóa học
của môi trường xung quanh, vì nhu cầu sinh tồn, để tìm ra thức ăn, tìm
được đối tác cho bản năng giao phối duy trì nòi giống. Như vậy, đó là
một giác quan mang tính nguyên thủy. Giác quan này liên kết với các xúc
cảm, với các bộ phận trong não liên quan đến việc ăn uống, các hoạt động
sinh sản.
Các động vật có xương sống có khả năng cảm thụ về mùi ngay khi còn ở
trong bào thai, cho dù lúc đó chúng chưa nhìn thấy gì. Lúc đó, thai nhi
sống trong một khối chất lỏng, điều quan trọng đối với sự sống còn của
chúng là khả năng phân tích thành phần hóa chất của chất lỏng này. Các
loài cá có khả năng xác định được mùi trong nước, cho dù với một hàm
lượng hết sức nhỏ. »
Giá trị phi thường của giác quan một thời bị khinh rẻ
Giáo dục cảm thụ về mùi có một vai trò quan trọng trong cuộc
sống, nhưng trong truyền thống văn hóa Tây phương một thời gian rất dài,
giác quan này đã từng bị coi rẻ, nhà nhân học Annick Le Guérer cho biết
một vài nhận định :
Annick Le Guérer : « Ở phương Tây, khứu giác đã có
thời bị coi rẻ, khinh thường, do ảnh hưởng của nhiều nhà đạo đức, tâm lý
học, triết học. Làm việc và nghiên cứu về mùi đã từng bị coi là một
điều cấm kỵ. Bởi vì, khứu giác bị coi là một giác quan bậc thấp - ‘‘người anh em đáng thương’’ trong số các giác quan.
Nhà triết học Kant, vào thế kỷ XVIII, đã nói rằng : khứu giác là một giác quan ‘‘ích kỷ/vô ơn’’, và việc phát triển giác quan này là điều vô ích.
Các nhà phân tâm học đã tiếp nhận tư tưởng của trào lưu triết học
này. Đối với Freud - ông tổ của phân tâm học - xóa bỏ khứu giác là cần
thiết cho sự phát triển của nền văn minh.
Như vậy, chúng ta đã thừa kế cả một hệ thống quan niệm về khứu giác.
Điều đó đã khiến cho chúng ta không truyền lại các bài học cho con cái
chúng ta trong lĩnh vực này.
Khứu giác không phải là một giác quan mang tính lý trí. Tuy nhiên,
chính cái giác quan đó đã mang lại một khả năng cảm nhận tinh vi mang
tính động vật, và có một vai trò hết sức quan trọng đối với nhiều nền
văn hóa.
Chúng ta biết rằng, nhà tiên tri Mahomet cho rằng hương hoa là một
trong những điều được mọi người quan tâm. Khứu giác là một giác quan cho
phép chúng ta định hướng trong cuộc sống. Khứu giác có một vai trò rất
quan trọng đối với ký ức và tình cảm. Một mùi hương bất chợt xuất hiện
có thể khiến chúng ta trở lại với thời xa xưa vài chục năm về trước một
cách hết sức sống động.
Khi chúng ta mở một ngăn tủ, ngửi thấy mùi chiếc áo len của một người
đã quá vãng, hồi ức về người thân đó trở lại với chúng ta một cách hết
sức sống động.
Mùi mang lại cho chúng ta rất nhiều thông tin về thế giới, bởi vì nhờ
khứu giác mà chúng ta có được một sự tiếp xúc mang tính hòa nhập với
thế giới vật chất, cũng như thế giới sinh thể.
Khứu giác mang lại các thông tin, nhưng đó là các thông tin khó cảm
nhận được, vì đây là một giác quan phi ngôn ngữ. Các từ dùng để xác định
các mùi là rất ít. Để mô tả mùi, chúng ta phải mượn các phương tiện
giác quan khác. Ví dụ như chúng ta nói : mùi ''nặng'', mùi ''cay'', mùi có ''màu xanh''… Chính vì không mô tả được bằng ngôn ngữ mà mùi bị coi nhẹ. »
Chúng ta trở lại với một vài suy nghĩ của nhà văn Tạ Duy Anh về tác động của mùi đến tâm hồn con người:
Tạ Duy Anh : « Mùi là một thứ vô hình, nó như không
khí hàng ngày, mình không quan tâm là mình đang thở. Hàng ngày mình
không quan tâm là mình đang ngửi mùi gì, nhưng thực ra nó có mùi của
tuổi thơ, có cái mùi của thời trưởng thành và có cái mùi khi về già. Mùi
tuổi thơ như cái xạ của cây. Vì trẻ con hình như có khứu giác tốt hơn
người lớn, nó mới có thể ngửi được những mùi tinh vi như thế. Đến cái
thời trung niên, ví dụ như mùi công sở cũng là một thứ mùi, thế rồi mùi
của quán xá, rồi mùi của cống rãnh... Mình đặc biệt sợ mùi đường phố.
Mình thích mùi của đồng quê, chứ mùi thành phố mình sợ lắm.
Mùi nó như không khí nên không ai quan tâm, nhưng thiếu không khí là
chết, và thiếu mùi là thiếu một phần đời sống tinh thần rất lớn. Nhưng
lượng định được thì rất khó.
Chắc chắn là mùi quyết định rất lớn đến cái tính cách của con người
ta, đến sự lương thiện của con người ta, đến những phẩm chất rất quan
trọng của một đời người. Ví dụ như sự thanh cao, hay sự tầm thường. Bởi
vì nếu anh sống trong một không gian tinh khiết, chỉ có mùi cỏ cây, mùi
đất đai, rồi mùi của hoa lá, thì chắc chắn cái tinh thần của anh cũng
được dung dưỡng, nó cũng rất lành mạnh. Và khi lớn lên, anh sẽ có những
ứng xử tự nhiên rất đàng hoàng, rất là trong sáng. Thế nhưng mà những
người tiếp xúc với những thứ mùi bẩn thỉu, những thứ ô trọc, thì chắc
chắn kiểu gì tâm hồn cũng bị khuyết tật một mặt nào đó, và chi phối đến
hành động của anh ngay. Thế cho nên tại sao mà, tại sao những người ở
miền núi, ở gần đất gần rừng, thì thực sự là đời sống tinh thần của
người ta nó lành mạnh hơn những người ở những vùng chật chội, chen chúc,
thành phố ổ chuột, những vùng ô nhiễm môi trường. Cái đó rất quan
trọng, cái đó liên quan đến cái chất lượng, cái chất lượng rất cao của
đời sống. Những ô nhiễm môi trường về mùi có thể thay đổi cả tính cánh
của người ta. »
Cảm nhận về mùi liệu có một tiếng nói chung ?
Như ta biết, mùi vị có một ảnh hưởng lớn đến đời sống xúc cảm và
ký ức của con người. Đã từ lâu, nhiều môn nghệ thuật, đặc biệt là nghệ
thuật sân khấu mong muốn sử dụng mùi, như một phương tiện để mang lại
các tác động mới đến khán giả. Tuy nhiên, cho dù đã được thử nghiệm
nhiều, các nghệ thuật sử dùng mùi vẫn dừng ở giai đoạn thực nghiệm, vì
nhiều trở ngại gắn với các giới hạn cơ bản của giác quan này. Ông Roland
Salesse cho biết :
Roland Salesse : « Từ hai năm nay, tôi bắt đầu làm
việc với nghệ sĩ Violaine de Carné. Người đã từng thử nghiệm nhiều trình
diễn nghệ thuật sân khấu có hương vị. Điều này có vẻ như lạ lùng, nhưng
thực ra, khi tìm hiểu, chúng ta thấy sân khấu có mùi vị đã được phát
triển ngay từ thời Cổ đại ở Châu Âu, và chúng ta có nhiều tư liệu về
hoạt động này vào thế kỷ XVII. Một số vở ballet thời vua Louis XIV đã sử
dụng các hương vị. Mùi được sử dụng trong sân khấu với mục tiêu mang
lại thêm một loại cảm thụ bổ sung, bên cạnh các cảm thụ về hình ảnh và
âm thanh.
Sân khấu có hương vị đã từng được làm, tuy nhiên vẫn mới dừng ở giai
đoạn thử nghiệm. Bởi vì như chúng ta đã biết : mỗi người có một cảm thụ
về mùi khác nhau, do đó, để mang lại một ý nghĩa chung - như một ý nghĩa
cơ bản của một từ mà chúng ta thống nhất được với nhau -, thì rõ ràng
là hoàn toàn không đơn giản.
Khi chúng tôi làm thực nghiệm, thì có khoảng 20% khán giả đã có sẵn
các cảm nhận về mùi tương ứng, và sẵn sàng tiếp nhận vở diễn. Trong khi
đó, có nhiều người khác, không sẵn sàng, và giữ khoảng cách với vở diễn
có mùi. »
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét