Thứ tư 09 Tháng Mười 2013
Trang bìa cuốn sách "Kỷ Nhân sinh mới"
Từ hơn một thập kỷ nay, trong giới khoa học phổ biến một khái
niệm về Anthropocène, tạm dịch là « Kỷ nguyên Nhân sinh mới », để ghi
nhận một kỷ nguyên địa chất mới, kỷ nguyên mà các hoạt động của con
người ghi dấu ấn hết sức sâu đậm lên Trái Đất. Quan niệm « Kỷ nguyên
Nhân sinh mới » giúp cho chúng ta hiểu được gì thêm về những hiểm họa
lớn đối với nhân loại chúng ta hiện nay, trước nhiều biến đổi khí hậu
vượt khỏi tầm kiểm soát, đe dọa nghiêm trọng sự sống còn của nhân loại
trên hành tinh ?
Theo quan niệm thông thường, lịch sử thế giới tự nhiên và lịch
sử xã hội con người là hai lĩnh vực hoàn toàn tách biệt. Lịch sử biến
đổi của Trái Đất, của thế giới tự nhiên, thế giới sinh vật là lịch sử
với các giai đoạn được phân ra theo các thời kỳ có bước đi hàng triệu,
hàng chục triệu năm..., còn lịch sử xã hội con người chỉ mới bắt đầu
tương đối gần đây, với thước đo là năm tháng, là thập kỷ hay thế kỷ. Tuy
nhiên, những tác động lớn lao do cuộc cách mạng công nghiệp, khởi nguồn
từ Châu Âu lan rộng khắp hành tinh sau đó, làm thay đổi toàn bộ diện
mạo Trái Đất, ảnh hưởng mạnh mẽ đến môi trường khí hậu, đã làm biến đổi
một cách hết sức ghê gớm dòng lịch sử của chính Trái Đất - cái nôi của
sự sống, của xã hội con người.
Tình huống chưa từng thấy và khó dự đoán này thách thức những quan
niệm về xã hội hiện đại (modernité), vốn được coi là bất di bất dịch, về
mô hình phát triển, về cách thức chung sống trong xã hội... Quan niệm "Kỷ Nhân sinh mới"
là một dấu hiệu cho thấy những liên kết giữa các khoa học khác nhau về
Trái Đất, các khoa học về xã hội, và những con người đang tìm kiếm và
thực thi các giải pháp bảo vệ môi trường. Hiểu quá khứ hơn hai thế kỷ
công nghiệp hóa với sự ra đời, tranh đấu hay suy tàn của những quan niệm
khác nhau về mối quan hệ giữa hoạt động con người với môi trường, hoạt
động con người với khí hậu : Đó là các chủ đề chính được đặt ra trong
cuốn sách « Kỷ nhân sinh mới », của hai nhà nghiên cứu lịch sử khoa học Pháp, sẽ ra mắt trong tháng 10/2013.
Tác giả cuốn sách Christophe Bonneuil, nhà nghiên cứu thuộc CNRS, mang lại một số giải đáp về cuốn sách này, qua chương trình tạp chí « Autour de la question » của RFI.
Kỷ nguyên Nhân sinh mới là gì ?
Giải thích về khái niệm Kỷ nguyên nhân sinh mới, nhà sử học Christophe Bonneuil cho biết :
Christophe Bonneuil : Đây là một từ gốc Hy Lạp
cổ. « Kainos » là cái mới, còn « Anthropos » có nghĩa là con người, nhân
loại. Như vậy, anthropocène là một kỷ nguyên mới với vai trò nổi trội
của con người, bởi các ảnh hưởng của con người đến Trái Đất. Chúng ta ở
vào một thời kỳ mà con người kiểm soát việc tạo ra 90% « sinh khối ».
90% các hệ động thực vật được tạo ra trong các không gian ít nhiều do
con người kiểm soát. Chúng ta ở trong kỷ nguyên con người làm biến đổi
khí hậu. Chúng ta ở trong giai đoạn con người gây ra một khủng hoảng về
đa dạng sinh học, tức là cuộc hủy diệt các giống loài. Đây là cuộc đại
hủy diệt lần thứ sáu kể từ khi sự sống xuất hiện trên Trái Đất. Điều này
chưa từng xẩy ra kể từ 65 triệu năm nay.
Lịch sử Trái Đất với chiều dài 4 tỷ năm là vô cùng phức tạp, lịch sử
như thể là một thứ riêng biệt, tạo thành một cái khung, ít chịu ảnh
hưởng bởi những hành động của con người. Chúng ta có xu hướng tách biệt
những cái gì thuộc về lịch sử con người, thuộc về văn hóa, xã hội, với
thời gian tính riêng biệt, với lô gic riêng biệt, với tính nhân quả
riêng.
Chúng ta có thể nói đến sự tách biệt giữa khoa học cứng, khoa học về
tự nhiên, và khoa học về xã hội và con người ra đời từ sự phân chia ranh
giới này. Thuộc về các khoa học cứng là thời gian dài, với các quy luật
cứng nhắc của tự nhiên ; còn thuộc về các khoa học xã hội và con người
là sự quan sát các quá trình, nhờ đó con người thoát khỏi và chinh phục
tự do của mình, với việc giải thoát khỏi những quy định trói buộc của
quy luật tự nhiên, bằng cách thống trị tự nhiên.
Thuật ngữ Kỷ nguyên Nhân sinh mới là do nhà khoa học Hà Lan Paul
Crutzen, giải thưởng Nobel Hóa học (1995) đề xuất, để nói về sự gặp gỡ
giữa lịch sử con người với lịch sử Trái Đất, vào thời điểm cách đây hơn 2
thế kỷ, khi một nền công nghiệp mới xuất hiện tại Châu Âu, với đặc điểm
nổi bật là việc khai thác ồ ạt các nguồn tài nguyên trên Trái Đất. Với
quan niệm về Kỷ nguyên Nhân sinh mới, kể từ đây, chúng ta khó còn có thể
xem lịch sử Trái Đất và lịch sử con người như là hai dòng lịch sử tách
biệt nhau.
Trước Kỷ nguyên Nhân sinh mới, là Kỷ nguyên địa chất học mang tên "Thế Toàn Tân"
(Holocène), kéo dài khoảng 11.500 năm. Sự khác biệt của Kỷ Nhân sinh
mới so với Thế Toàn tân trước đó là khí hậu ngày nay biến động rất
nhanh, những biến chuyển khó lường được so với khí hậu tương đối ổn định
trước đây.
Kỷ Nhân sinh bắt đầu từ 5.000 năm trước hay 2 thế kỷ trước ?
Trong giới khoa học, trong số những người tán đồng quan niệm về Kỷ
Nhân sinh, cũng có một quan niệm khác là Kỷ nguyên Nhân sinh mới này
phải bắt đầu từ cách đây 5.000 năm (chứ không phải cách đây hai thế kỷ),
bắt đầu khi xuất hiện những nền nông nghiệp đầu tiên, các hoạt động
canh tác quy mô lớn, việc phá rừng… từ đó bắt đầu sinh ra khí thải gây
hiệu ứng nhà kính, làm chậm lại thời kỳ băng hà mới.Tuy nhiên, theo nhà sử học Christophe Bonneuil, Kỷ Nhân sinh mới phải bắt đầu chậm hơn rất nhiều, bởi thời kỳ cách đây 5.000 năm cho đến trước đây hai thế kỷ, khí hậu Trái Đất rất ổn định. Vào thời điểm này, theo nhiều nghiên cứu các hoạt động của con người tham gia vào sự ổn định của khí hậu. Sự chuyển đổi lớn lao chỉ bắt đầu từ cuộc cách mạng Công nghiệp, vào thời điểm con người bắt đầu sử dụng than nằm trong lòng đất. Việc dùng than làm năng lượng có một tác động hết sức to lớn. Tiếp đó, kể từ sau Thế chiến II, việc sử dụng một cách phổ biến dầu lửa, sự phát triển của xã hội sản xuất và tiêu thụ hướng đến đại chúng, và sự phổ biến toàn cầu của mô hình phát triển phương Tây, nay được áp dụng khắp nơi... khiến đời sống Trái Đất thay đổi một cách triệt để. |
Các kịch bản biến đổi khí hậu và niềm tin "địa-công nghệ"
Các nhà khoa học nhìn chung có thể đóng góp được gì trong hoàn cảnh
hiện nay, khi tác động của con người đến môi trường trên rất nhiều lĩnh
vực đã vượt quá khỏi khả năng kiểm soát. Góp tiếng nói về vai trò của
khoa học trước các thách thức môi trường, nhà nghiên cứu Christophe
Cassou, thành viên của Giec, nhóm chuyên gia liên chính phủ về biến đổi
khí hậu giải thích :
Christophe Cassou : Cương vị của các nhà khoa
học chúng tôi khá là phức tạp, nhà khoa học không phải là người đưa ra
các giải pháp. Ngược lại các nhà nghiên cứu đưa ra các báo động đỏ khi
cần thiết. Vai trò của chúng tôi là ở đó. Không phải trong việc đưa ra
các giải pháp, chúng tôi chỉ cung cấp các thông tin đầy đủ và đáng tin
cậy nhất có thể được cho những người quyết định, cho các chính trị gia,
cho tất cả các lĩnh vực kinh tế, tài chính… của những người đưa ra các
quyết sách.
Nhà nghiên cứu cũng có vai trò nói lên điều là, khí hậu vào cuối
thế kỷ này là một khí hậu với nhiều kịch bản. Có nghĩa là chúng ta có
thể chọn lựa ngay từ bây giờ khí hậu mà chúng ta muốn và bắt đầu ngay từ
bây giờ việc giới hạn lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính.
Tương lai của chúng ta phụ thuộc vào các quyết định sẽ được đưa
ra trong từ 10 đến 20 năm tới. Cần lưu ý đến quán tính của khí hậu, khí
hậu có thể được coi như một con tàu khách. Một khi tàu đã khởi hành và
đạt đến một tốc độ nhất định, thì khó mà dừng con tàu lại ngay.
Trả lời RFI về cảm nhận của ông trước nhận định kể trên của chuyên
gia Giec, tác giả cuốn Kỷ nguyên Nhân sinh mới Christophe Bonneuil cho
biết :
Christophe Bonneuil : Tôi rất đồng tình khi ông
ấy nói về vai trò của các nhà nghiên cứu là đưa ra các yếu tố, các thông
tin ; các nhóm xã hội sẽ tranh luận, chính xã hội sẽ lựa chọn. Tuy
nhiên, bất hạnh thay, có những nhà khoa học có liên hệ về quyền lợi với
giới công nghiệp. Và chính những nhà khoa học này khẳng định như là
người có thể đưa ra được các giải pháp cho chúng ta, có thể cứu nguy
được hành tinh với « géo-ingénierie » (địa-công nghệ), tức các kỹ thuật
tác động đến khí hậu trên quy mô toàn cầu, với lời hứa hẹn rằng : Chúng
ta không cần thay đổi lối sống của chúng ta, chúng ta không cần phải đặt
dấu hỏi về phương thức tiêu thụ của chúng ta và chúng ta sẽ có các giải
pháp kỹ thuật cho vấn đề này. Có những người như Bill Gates, các tập
đoàn công nghiệp lớn đầu tư vào các kỹ thuật này.
Niềm tin thế kỷ XVII : Con người thừa khả năng quản trị Thiên nhiên
Những nghiên cứu về lịch sử Kỷ Nhân sinh mới cho thấy vấn đề tác động
của con người đến môi trường đã được đặt ra từ đầu của quá trình công
nghiệp hóa. Tuy nhiên, vào thời điểm đó phổ biến một cái nhìn một chiều
và một thái độ hết sức lạc quan, ông Christophe Bonneuil phân tích :
Christophe Bonneuil : Lịch sử của Kỷ nguyên Nhân
sinh mới cũng là lịch sử của niềm tin và những lời hứa hẹn rằng con
người có khả năng quản lý được Thiên nhiên và những thất bại của những
hy vọng như vậy. Ví dụ như vào thế kỷ XVIII, vào thời điểm cuộc khủng
hoảng rừng bị tàn phá, vì nhu cầu lấy gỗ cho các hoạt động công nghiệp,
đã xuất hiện các hiểu biết mới về rừng. Lúc này đã xuất hiện từ «
nachhaltigkeit » (tính bền vững) trong một chuyên luận của một tác giả
người Đức về kinh tế rừng vào năm 1713. Người ta đã tin tưởng rằng có
thể quản lý được rừng với tư cách một nhà tư bản giỏi. Cuối thế kỷ XIX,
những người coi sóc rừng đã phản đối quyết liệt phương thức này, vốn dựa
trên quan niệm rừng là một nơi dự trữ gỗ, mà không tính đến các chức
năng khác của rừng, như việc điều chỉnh lượng nước mưa, điều chỉnh các
dòng nước, bảo vệ đất chống sói mòn.
Tiếp sau đó, người ta lại có chủ trương quản lý hành tinh Xanh
với chủ trương phát triển các vùng canh tác lớn, với việc lên án các sắc
dân bản địa bị thực dân hóa là không có khả năng quản lý một cách duy
lý đối với thế giới tự nhiên, họ chỉ là những người săn bắt hái lượm, du
canh du cư, đốt rừng…
« Soi sáng bởi khoa học, ta có quyền làm cho Trái đất trở nên có
giá trị hơn ». Đây là một quan niệm phổ biến cuối thế kỷ XIX, trở thành «
Tín điều của người Da trắng », như tên một cuốn sách của nhà sử học
Alain Ruscio (Le credo de l'homme blanc. Regards coloniaux français
XIXème-XXème siècles). Quan niệm này mang lại tính chính đáng cho quyền
lực thực dân nhờ khoa học, nhân danh quan niệm người Da trắng là người
có khả năng sử dụng tốt hành tinh này hơn so với những cư dân bị thực
dân cai trị.
Con người là chúa tể của Thiên nhiên : Những cảnh báo và kháng cự đầu tiên
Tác giả « Kỷ Nhân sinh mới » giải thích rõ hơn về nguồn gốc
sâu xa của quan niệm biện minh cho cuộc cách mạng công nghiệp hóa, coi
việc khai thác triệt để các nguồn tài nguyên của môi trường làm tôn chỉ :
Christophe Bonneuil : Việc đi vào Kỷ nguyên Nhân
sinh mới bắt đầu với việc khai thác than, là một biện pháp để đáp ứng
lại các xung đột xã hội tại các nước Tây Âu do việc phá rừng lấy gỗ làm
nhiên liệu. Nhà xã hội học và sinh thái học Alain Gras trong cuốn « Sự
lựa chọn lửa. Nguồn gốc của cuộc khủng hoảng khí hậu » (Le choix du feu.
Aux origines de la crise climatique) (2007), cho thấy có một sự lựa
chọn hoàn toàn có ý thức trong việc đi vào kỷ nguyên công nghiệp.
Và một trong các nhà tư tưởng của xã hội công nghiệp đầu thế kỷ
XIX, Saint Simon (1760-1825), đã nói một cách rõ ràng trong những năm
1820 rằng : Đối tượng của công nghiệp là khai thác hành tinh này. Có
nghĩa là chiếm hữu các phẩm vật trong tự nhiên cho nhu cầu của con
người. Thực hiện mục tiêu này, con người thay đổi hành tinh, khiến con
người thay đổi một cách triệt để các điều kiện tồn tại của mình.
Từ đó, con người tham gia vào việc thể hiện dần dần « bản thể
thần thánh ». Saint Simon nói : Vai trò của chúng ta là đi vào thế giới
công nghiệp để biến đổi hành tinh và trở thành Chúa trời. Đó là ý thức
hệ của chủ trương công nghiệp hóa, mà chúng ta hoàn toàn sống trong đó
từ hai thế kỷ nay.
Tuy nhiên, cũng trong thời kỳ ban đầu này, đã xuất hiện những hình
thức phản kháng lại chủ trương công nghiệp hóa, lấy Thiên nhiên làm đối
tượng khai thác. Charles Fourier (1772-1837), một trong những nhà tiền
bối của tư tưởng xã hội chủ nghĩa đã trả lời Saint Simon, trong tác phẩm
mang tên « Sự xuống cấp về vật chất của hành tinh »
(Dégradation matérielle de la planète), rằng có một ảnh hưởng rất nghiêm
trọng đến các quá trình tự nhiên, điều này gắn liền với chủ nghĩa tư
bản công nghiệp, với sự thống trị của lợi ích cá nhân so với ích tập
thể. Và, theo ông, người ta không giải quyết được vấn đề này với các
biện pháp vặt vãnh, qua việc ngừng khai thác rừng chẳng hạn (như đòi hỏi
của nhiều nhóm cư dân vào thời điểm đó), mà phải thay đổi toàn bộ hệ
thống, trong đó có sự thử nghiệm hệ thống mới như « đoàn thể cộng đồng xã hội » (phalanstère), những hình thức đầu tiên của chủ nghĩa xã hội. Đây là một đề nghị cùng vừa mang tính sinh thái, vừa mang tính xã hội.
Tác giả cuốn Kỷ Nhân sinh mới gọi đó là « những cảnh báo »
đầu tiên. Các phản kháng chống lại thế giới công nghiệp mang đủ hình
dạng khác nhau, có thể về mặt khoa học, hay các phản ứng của giới thợ
thủ công, không chấp nhận tham gia vào nền công nghiệp, phong trào phá
hủy máy móc…, có thể là sự phản đối của các quý tộc, các cư dân sống bên
lề các nhà máy… Cuối thế kỷ XIX, đặc biệt trong trào lưu Mác-xít ở Anh,
có sự phê phán rất mạnh trên phương diện sinh thái, mà bây giờ ta có
xu hướng quên đi. Hay sau Thế chiến II, có nhiều tiếng nói cảnh báo rằng
Trái Đất là một tổng thể, cần phải có một sự quản lý mang tính trí tuệ
đối với môi trường mang tính toàn cầu này.
Quân sự : Ba hệ quả với môi trường/khí hậu
Một điều được nhiều người ghi nhận là, trong suốt hai thế kỷ đầu tiên
của Kỷ Nhân sinh mới, rất nhiều phản kháng chống lại làn sóng công
nghiệp hóa khai thác triệt để các tài nguyên trên Trái Đất, đã bị thất
bại. Để hiểu về sức mạnh của làn sóng công nghiệp hóa trong Kỷ Nhân sinh
mới, đồng tác giả cuốn sách, nhà sử học Jean-Baptiste Fressoz, trả lời
RFI qua điện thoại từ Luân Đôn, lưu ý đến vai trò trung tâm của quân đội
trong quá trình này :
Khi chúng ta quan tâm đến việc loài người đi vào Kỷ nguyên Nhân
sinh mới, chắc chắn đấy không phải là con người nói chung, mà một số tổ
chức, định chế…, một số dân tộc, một số sắc dân… Trong số các định chế
này, quân đội có vai trò rất quan trọng, vai trò trung tâm trong Kỷ
nguyên Nhân sinh mới.
Hệ quả thứ nhất : Hiển nhiên là, trên
các chiến trường, có sự phá hủy môi trường thiên nhiên rất lớn, điều này
được biết rất rõ. Nếu lấy ví dụ của Việt Nam, 30% rừng bị mất, một phần
do các chất độc mà người Mỹ sử dụng. Điều này là rõ ràng.
Hệ quả thứ hai : Có những điều ít hiển
nhiên hơn. Có quan niệm cho rằng, sau khi đã biết được cách tiêu diệt
con người, ta có thể biết cách tiêu diệt các sinh vật nói chung. Có một
mối liên hệ rất mật thiết giữa các công nghệ quân sự và các công nghệ
được sử dụng trong nông nghiệp, được sử dụng để tiêu diệt các sinh vật
có hại. Có một mối liên hệ rất chặt chẽ giữa lịch sử vũ khí hóa học và
lịch sử thuốc trừ sâu.
Theo một số công trình nghiên cứu, các hóa chất được sử dụng
trong hai trường hợp là hoàn toàn giống nhau. Trong nhiều trường hợp,
ngành công nghiệp thuốc trừ sâu là xuất phát từ ngành công nghiệp vũ khí
hóa học. Mục tiêu của ngành công nghiệp thuốc trừ sâu không phải là
chống lại côn trùng (có hại), mà là tiêu diệt chúng hoàn toàn. Thuật ngữ
« tiêu diệt hoàn toàn » được sử dụng trong chiến tranh, nay được sử
dụng để chỉ việc tiêu diệt các sinh vật.
Hệ quả thứ ba : Mối liên hệ thứ ba có
phần tinh tế hơn và có thể quan trọng hơn, đó là mối liên hệ giữa các kỹ
thuật quân sự và mức tiêu thụ năng lượng gia tăng. Thật là ấn tượng khi
quan sát thấy các phương tiện quân sự của thế kỷ XX tiêu thụ các khối
lượng nhiên liệu khổng lồ như thế nào.
Tôi cho rằng, cần phải đặt Kỷ nguyên Nhân sinh mới trong mối liên
hệ với Thế chiến Hai. Vì sao vậy ? Bởi vì chính trong cuộc chiến này mà
hình thành một loạt các cơ sở hạ tầng liên quan đến việc tiêu thụ dầu
mỏ, các đường ống dẫn dầu, sự phát triển các trung tâm lọc dầu với công
nghệ cao cấp để cung cấp nhiên liệu cho máy bay chẳng hạn... Những công
nghệ này tiếp sau đó được tái sử dụng trong lĩnh vực dân sự. Rất nhiều
cơ sở hạ tầng dân sự đương đại là kế thừa của những gì đã được xây dựng
vào thời Thế chiến II.
Biểu đồ lịch sử về tiêu thụ năng lượng cho thấy lượng dầu lửa
được tiêu thụ tăng vọt trong thời gian chiến tranh. Theo tôi, trong lĩnh
vực này cần phải đặt lại chiến tranh vào trung tâm của Lịch sử.
...
***
Cuốn « Kỷ Nhân sinh mới » của hai nhà sử học Christophe Bonneuil và Jean-Baptiste Fressoz nằm trong chuyên mục « Kỷ Nhân sinh/Anthropocène » của nhà xuất bản Seuil. « Kỷ Nhân sinh mới » là một trong ba cuốn sách đầu tiên của chuyên mục này. Chuyên mục sẽ chính thức tổ chức ra mắt công chúng trong hai ngày thứ Hai 21 và thứ Ba 22/10 tới tại Paris. Ngày 15 và 16/11, tại Viện chính trị Paris/Science Po, sẽ có cuộc hội thảo quốc tế "Thinking the Anthropocene" (Suy nghĩ về Kỷ Nhân sinh).
Quý vị có thể truy cập toàn bộ chương trình tạp chí giới thiệu cuốn sách qua địa chỉ http://www.rfi.fr/emission/20131007-1-pourquoi-histoire-humaine-elle-rendez-vous-histoire-terre
Các tin bài liên quan
Bệnh Parkinson và phương pháp kích thích não sâu (xem phần ảnh hưởng của thuốc bảo vệ thực vật)
Chiếc đầu máy hơi nước và niềm tin điều chỉnh được khí hậu
Theo nhà sử học Christophe Bonneuil, vào thời điểm xã hội con người
đi vào kỷ nguyên Nhân sinh mới, cuối thế kỷ XVIII, đầu XIX, trong các xã
hội Tây Âu đã có rất nhiều hiểu biết về quan hệ giữa xã hội và tự
nhiên, giữa xã hội và khí hậu. Quan điểm của thời kỳ này mang đầy tin
tưởng lạc quan.
|
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét