Thứ hai 02 Tháng Mười Hai 2013
Nhà bình luận Phạm Chí Dũng.
DR
Sau khi Nhà nước Việt Nam chính thức trở thành thành viên của
Hội đồng nhân quyền Liên Hiệp Quốc, nhà bình luận Phạm Chí Dũng dự báo
về những đối sách có thể hình thành của Nhà nước đối với phong trào dân
chủ.
Anh đề cập đến khả năng cải tạo điều kiện giam giữ, xu hướng
hoạt động của các nhóm dân chủ ở Việt Nam, mối quan hệ giữa Nhà nước với
các tôn giáo, “số phận” nghị định 72 và triển vọng thông thoáng hơn về
Internet. Bên cạnh đó là sự hình thành xã hội dân sự và các tổ chức phi
chính phủ trong nước, cùng hy vọng hồi hương của người Việt hải ngoại.
RFI : Thân chào nhà bình luận
Phạm Chí Dũng. Thưa anh, trong một bài nhận định vào giữa năm nay, anh
có dự báo là đến cuối năm 2013 sẽ xuất hiện một, hai tổ chức dân sự nhóm
họp công khai. Và có khả năng trong cuối năm nay và cả năm 2014 sẽ ít
hoặc không diễn ra các vụ bắt giam và kết án các nhân vật bất đồng chính
trị. Dự báo này có liên quan gì đến một số tuyên bố mới đây của những
tổ chức dân sự như Diễn đàn xã hội dân sự, Mạng lưới blogger Việt Nam,
Hội phụ nữ nhân quyền Việt Nam và sự kiện Nhà nước Việt Nam lọt vào Hội
đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc?
Nhà bình luận Phạm Chí Dũng
: Thật ra tôi đã chờ đợi thời điểm Nhà nước Việt Nam vào Hội đồng Nhân
quyền Liên Hiệp Quốc từ tám tháng qua. Và tôi nghĩ rằng tháng 11/2013 là
một mốc thời điểm có tính chuyển đổi khá quan trọng đối với hoạt động
dân chủ ngoài đảng và cả xu thế phản biện, cải cách trong đảng ở Việt
Nam.
Tôi cho rằng với giới blogger trong nước, họ không hẳn là bi quan về
câu chuyện Nhà nước Việt Nam “bất ngờ” lọt vào Hội đồng Nhân quyền Liên
Hiệp Quốc. Trong cách nhìn của một số blogger, thách thức luôn gắn liền
với cơ hội, và có khi cái rủi lại chứa đựng cái may. Cái may đó lại gắn
liền với điều được xem là “vận hội mới” khi Nhà nước Việt Nam lọt vào
Hội đồng Nhân quyền, tức cũng kéo theo sự ra đời và chuyển động của
những tổ chức dân sự ôn hòa như Diễn đàn xã hội dân sự, Mạng lưới
blogger Việt Nam, Hội phụ nữ nhân quyền Việt Nam… và có thể thêm một số
tổ chức dân sự khác trong vài quý tới.
Riêng với Mạng lưới blogger Việt Nam và tuyên bố tháng 11/2013, đây
là lần thứ hai trong năm nay nhóm blogger này tìm cách thể hiện vai trò
công khai của mình, sau tuyên bố phản đối điều luật 258 và được nhóm
blogger trao cho một số cơ quan đại diện ngoại giao quốc tế tại Hà Nội
và cả ở nước ngoài.
Là nhóm có tính hành động nổi trội nhất trong giới hoạt động dân chủ ở
Việt Nam, có vẻ Mạng lưới blogger Việt Nam đang nhận thấy một cơ hội để
đề cập sâu hơn chủ đề nhân quyền. Nhưng lần này, hành động dự kiến đáng
chú ý nhất của họ là “xuống đường” để công khai phổ biến các văn bản về
nhân quyền mà Việt Nam đã ký kết như Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền;
Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị; Công ước quốc tế về
các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa; Công ước chống tra tấn.
Một hành động dự kiến đáng quan tâm khác của Mạng lưới blogger Việt
Nam là công khai tổ chức những buổi trao đổi hoặc cổ súy nhân quyền dưới
nhiều hình thức như thảo luận nơi công cộng, dã ngoại, cà phê tuổi trẻ,
đi bộ, lái xe đạp vì nhân quyền. Sắp tới, họ cũng sẽ công khai và chính
thức ra mắt Mạng lưới blogger Việt Nam vào ngày 10 tháng 12, tức Ngày
Quốc tế Nhân quyền do Liên Hiệp Quốc khởi xướng.
Tức là các blogger theo quan điểm “nhân quyền hành động” không muốn,
và có lẽ cũng không còn mấy tâm trạng để còn ngồi trong nhà hoặc trong
các quán cà phê bàn luận với nhau theo cung cách “chính trị salon” mà
một số bậc dân chủ lão thành ưa thích hoặc bị ràng buộc.
Cũng có thể còn một lý do khác là nhóm blogger hành động đã nhận ra,
sau chiến dịch tống giam ba blogger Trương Duy Nhất, Phạm Viết Đào và
Đinh Nhật Uy vào giữa năm 2013, cho đến nay đã không có thêm một hành
động bắt giam nào mới. Toàn bộ hành động của công an và chính quyền chỉ
dường như mang mục đích “răn đe” và bằng biện pháp câu lưu hơn là cho
“nhập kho”.
Thậm chí như nhiều người đã biết, chỉ nửa tháng sau cuộc gặp của Chủ
tịch nước Trương Tấn Sang với Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama, Nhà nước
Việt Nam đã trả tự do tại tòa cho nữ sinh viên Nguyễn Phương Uyên. Hành
động tương tự cũng được lặp lại với blogger Đinh Nhật Uy vào tháng
11/2013. Tức xu thế thả ra bắt đầu rõ hơn xu hướng bắt vào, và cũng bắt
đầu có mối tương đồng với xu thế Nhà nước Việt Nam buộc phải điều chỉnh
quan điểm và hành vi đối ngoại về chính trị.
RFI : Nhưng nhiều người hoạt
động xã hội ở Việt Nam vẫn còn khá nặng tâm lý sợ hãi. Nếu tâm lý này
được giải tỏa thì hiệu ứng kế tiếp sẽ thế nào?
Chúng ta sẽ thấy rằng một khi tâm lý sợ hãi được tháo dần thì giới
hoạt động nhân quyền cũng bớt lo lắng, tính hành động sẽ được biểu hiện
rõ hơn. Tôi cho rằng những người theo phương châm hoạt động xã hội dân
sự ở Việt Nam đang bắt nhịp với thời cuộc và hoạt động một cách ôn hòa,
tránh đối đầu, nhưng lại có hiệu quả và ngày càng có sức lan tỏa, thậm
chí có tính thuyết phục với cả một bộ phận trí thức và đảng viên trong
Đảng và chính quyền.
Con đường xã hội dân sự mà các nhóm trí thức lớn tuổi và nhóm blogger
trẻ đang tiến hành sẽ có thể đạt kết quả ở chừng mực nào đấy. Chẳng hạn
như nhóm họp công khai mà không bị đàn áp, thậm chí còn có thể tạo nên
một diễn đàn và diễn thuyết ngoài đời thay cho hình thức diễn đàn trên
mạng như trước đây. Những diễn đàn này sẽ dẫn đến việc đề cập ngày càng
sâu hơn đến những vấn đề thiết thân với quyền lợi người dân như đất đai,
quyền lợi người lao động và môi trường.
Và nếu nhóm blogger trẻ có thể đạt được một số kết quả nào đấy, điều
đó sẽ tạo cảm hứng và kích thích những nhóm hoạt động dân chủ trung niên
và lão thành. Tôi cũng nghĩ là nhóm “Kiến nghị 72” sẽ xúc tiến một hành
động nào đó mang tính hành động, hơn là chỉ có những kiến nghị trên
mạng như trước đây.
Ngoài ra cũng còn phải suy nghĩ về ý tưởng xây dựng “đảng Hồ Chí
Minh”, hay một phong trào vận động nhằm trả tên nước về “Việt Nam Dân
chủ Cộng hòa” như Hiến pháp năm 1946, đã và đang nằm trong nhận thức của
một số đảng viên lão thành…
Từ đầu năm 2013 đến nay và đặc biệt sau sự kiện Nhà nước Việt Nam
được chấp nhận tham gia vào Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc, khá
nhiều tư tưởng và ý tưởng như vậy ở Việt Nam. Đặc biệt tại Hà Nội đang
tiếp tục hình thành và hướng đến hành động xã hội, như một xu thế không
thể cưỡng lại, bất chấp sự cấm cản theo thói quen từ phía chính quyền.
Nếu mọi chuyện diễn ra bình thường, xu thế như vậy sẽ phát triển
thành các tổ chức hội đoàn độc lập ngày càng nhiều, từ đó sinh sôi những
phong trào dân sự.
RFI : Nhưng những phong trào xã
hội như thế vẫn có thể bị nhà nước xem là thách thức chính trị và thành
viên của họ vẫn có thể bị bắt bớ?
Tất nhiên không thể loại trừ hoàn toàn việc Nhà nước không bắt ai.
Hiện nay, yếu tố xã hội học đặc thù nhất mà có thể làm giảm hoặc tăng
rủi ro cho những nhân vật hoạt động dân chủ, là tính số đông và tính
quần chúng. Nhân vật càng hoạt động đơn lẻ thì càng dễ có khả năng bị
“nhập kho”, và ngược lại, càng đông người và càng đoàn kết thì càng khó
bị trấn áp. Vấn đề còn lại là nếu những hoạt động xã hội như nhóm Mạng
lưới blogger Việt Nam chỉ khuôn hẹp bởi một số cá nhân mà không tạo được
hiệu ứng lan tỏa rộng rãi hơn, không thu hút được nhiều hơn số người
ủng hộ từ nhiều tầng lớp thì phong trào này khó lòng tồn tại được lâu
dài, hoặc có tồn tại cũng chỉ trên danh nghĩa mà không mang tính thực
chất.
Chỉ có điều, sẽ rất khó cho chính quyền và công an khi quyết định bắt
giam một nhân vật nào đấy, dù chỉ là người ít tên tuổi và ít được giới
nhân quyền và truyền thông quốc tế quan tâm. Bởi đơn giản là tính từ
thời điểm Nhà nước Việt Nam được chấp nhận vào Hội đồng Nhân quyền Liên
Hiệp Quốc, bất cứ một động thái bắt bớ hoặc sách nhiễu nào đối với giới
hoạt động dân chủ trong nước cũng đều có thể gây ra “thành tích” cho họ -
về chuyện không tuân thủ các cam kết của họ trước Chủ tịch Đại hội đồng
Hội đồng Liên Hiệp Quốc những quy định ngặt nghèo của Hội đồng Nhân
quyền.
Cũng cần nói thêm rằng theo quy định của Hội đồng Nhân quyền, các
thành viên trong hội đồng này không có quyền phủ quyết, và nhóm các quốc
gia bị xem là vi phạm nhân quyền nhiều nhất như Trung Quốc, Việt Nam,
Ảrập Xêút vẫn chỉ là nhóm thiểu số. Những quốc gia này luôn có thể bị
loại ra khỏi Hội đồng Nhân quyền, nếu trong nhiệm kỳ thành viên bị xem
là tiếp tục vi phạm và vi phạm một cách có hệ thống về quyền con người.
Vì thế tôi cho rằng chỉ trong những trường hợp đặc biệt và mang tính
hãn hữu, Nhà nước Việt Nam mới tiến hành bắt giữ hoặc bắt giam những
nhân vật bất đồng chính kiến bị xem là “quá khích” đến mức đe dọa trực
tiếp đến quyền lực của Đảng và chính quyền.
Thay vào đó, nhà nước sẽ duy trì một số đối sách “kềm chế” hoặc
“khống chế đối tượng”, đi từ “vận động thuyết phục” đến “cô lập” và
“cách ly”, đặc biệt chú trọng biện pháp tác động kinh tế gia đình.
Và tất nhiên giới tuyên giáo đảng sẽ không bỏ qua vũ khí truyền thống
của họ là “đấu tranh với các luận điệu sai trái và thù địch” thông qua
phương tiện thông tin đại chúng là các báo đảng. Nhà nước Việt Nam luôn
có nhiều biện pháp để đối phó với hoạt động dân chủ và nhân quyền, nhưng
vũ khí ưu tiên nhất vẫn là “tuyên truyền định hướng” và “phản tuyên
truyền”.
Còn trong ít nhất trong nửa đầu nhiệm kỳ Hội đồng Nhân quyền 2014 -
2016, hiện tượng bắt bớ có thể sẽ không phổ biến và không kéo dài. Và
nhiều khả năng cũng không dẫn đến việc kết án nếu có nhân vật bất đồng
chính kiến nào đó bị bắt giam.
Tình hình đó cũng có nghĩa là nhiều hội nhóm dân sự có thể hình thành
và thậm chí hoạt động công khai mà không bị đàn áp hoặc bị bắt bớ.
RFI : Liệu Nhà nước Việt Nam sẽ
tuân thủ những yêu cầu của Hội đồng Nhân quyền trong thời gian tới? Cơ
sở nào để cho thấy thái độ khác thường ấy?
Dĩ nhiên sẽ buộc phải có sự cải thiện từ phía Nhà nước Việt Nam về
mặt đối xử nhân quyền, nếu không phải là sự thay đổi não trạng thì ít
nhất cũng là sự điều chỉnh hành vi trong ít nhất một số “sinh hoạt” nào
đó.
Cơ sở cho sự thay đổi bắt buộc như thế vẫn là quy luật hạ tầng kinh tế quyết định thái độ chính trị.
Khách quan mà xét, nếu vào giai đoạn từ năm 2010 trở về trước, hiện
tượng bắt bớ xảy ra khá nhiều là do khi đó chưa mấy có khái niệm về nợ
xấu quốc gia, nhóm lợi ích hay nhóm thân hữu, cũng chưa có những diễn
tiến trực tiếp giữa hậu quả kinh tế và bất ổn xã hội như hiện thời. Tức
nền kinh tế còn được coi là “ổn định” và thế đứng chính trị cũng chưa
mấy nghiêng ngả.
Còn từ năm 2011 đến nay, tất cả đều suy thoái, tất cả đều lộ hình,
trằn trọc và dã man. Chưa bao giờ trong lòng dân chúng, tâm lý kích nổ
lại tích tụ và dễ kích phát như bây giờ. Sắc thái ấy rất dễ nhận ra
trong không khí và dư luận người dân và cả giới công chức ở ngay Thủ đô.
Tất cả những hệ lụy xã hội lại đang tích tụ để tạo nên những sang chấn
xã hội, và rất có thể dẫn đến khủng hoảng xã hội vào một thời điểm nào
đó. Mà ai cũng biết khủng hoảng xã hội rất thường sẽ dẫn đến khủng hoảng
chính trị.
Theo kinh nghiệm ở những nước Bắc Phi, khi cuộc biểu tình chỉ giới
hạn số người tham gia từ vài trăm đến vài ngàn, sự thay đổi trong não
trạng chính quyền chỉ diễn ra cục bộ và rất “khiêm tốn”. Nhưng khi số
người biểu tình lên đến hàng trăm ngàn hoặc hàng triệu người, sự phẫn nộ
của dân chúng có thể bắt cả một chính phủ phải từ chức hoặc bị lật đổ.
Tôi cho rằng những người lãnh đạo Việt Nam đã phần nào nhận ra cái
thực tiễn đau đớn đang siết lấy đất nước và siết cả vào thân phận giới
chính khách. Do đó họ buộc phải thay đổi. Thay đổi để ít nhất cứu vãn
nền kinh tế đang trên bờ suy sụp. Thay đổi để giữ được quyền lực và cả
tài sản cá nhân. Và thay đổi để ngăn chặn một làn sóng hồi tố từ phía
dân chúng nếu thời cuộc biến động dữ dội.
Vậy thay đổi như thế nào? Có cảm giác như chưa bao giờ Nhà nước Việt
Nam cần đến cộng đồng quốc tế và những “đối tác chiến lược toàn diện”
như hiện thời. Có lẽ tâm thế ấy cũng phù hợp với một quy luật chính trị
bất thành văn là khơi thông đối ngoại nhằm gỡ khó cho đối nội.
Trong tình thế hiện thời, ngân khố quốc gia đã có nhiều dấu hiệu cạn
kiệt và tiền bạc phần lớn nằm trong túi các nhóm lợi ích, chỉ còn cách
nhờ vào ngoại lực và ngoại viện thôi. Trung Quốc, Mỹ hay Nga đều được,
miễn là “đối tác chiến lược toàn diện” và giúp cho Việt Nam tạm hồi sinh
kinh tế và lấy lại phần nào cái gọi là “niềm tin dân chúng”.
Hậu quả nào sẽ xảy ra nếu quỹ lương hưu Việt Nam không phải “có khả
năng vỡ vào năm 2030” mà có thể hết sạch chỉ sau ba, bốn năm tới? Chính
thể cầm quyền sẽ đối phó như thế nào trước một làn sóng phản ứng dữ dội
của giới hưu trí - như điều đã từng xảy ra ở nước Nga hậu Liên Xô vào
những năm 90?
Đó là lý do vì sao tôi quan niệm rằng không khí đối nội và độ mở dân
chủ trong nước dù chuyển biến khá chậm, nhưng vẫn phải tuân theo logic
của diễn biến đối ngoại. Khác hẳn với giai đoạn 2009 - 2012 là thời gian
mà làn sóng bắt giam và kết án các nhân vật bất đồng chính kiến dâng
cao để vào cuối năm 2012, cuộc đối thoại nhân quyền Việt - Mỹ đã bị phía
Hoa Kỳ đình hoãn, năm 2013 lại là thời điểm mà cuộc đối thoại này được
tái lập. Cùng lúc, diễn ra hàng loạt cuộc gặp gỡ song phương Việt -
Trung, Việt - Mỹ, Việt - Pháp và Việt - Nga.
Cuối cùng, điều được xem là “thắng lợi ngoại giao” hay “thắng lợi
chính trị” của Nhà nước Việt Nam còn được kết tủa bởi một cái ghế trong
Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc vào tháng 11/2013 với tỉ lệ phiếu
thuận cao đến mức kinh ngạc: 96%!
RFI : Anh giải thích thế nào về tỷ lệ phiếu thuận cao đến mức bất thường đó? Phản ứng của báo chí trong nước ra sao?
Cần nói rõ hơn là không phải ngẫu nhiên mà có quá nhiều quốc gia bỏ
phiếu thuận cho Nhà nước Việt Nam, trong khi trước đó hầu hết các nước
Tây Âu thường quan ngại và chỉ trích thái độ thiếu tôn trọng nhân quyền
của Việt Nam. Bởi theo một phân tích đáng chú ý trong giới quan sát thì
trong thời gian gần đây Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc có khuynh
hướng không tạo ra sự đối đầu giữa nhóm nước tôn trọng nhân quyền và
nhóm nước thiếu quan tâm quyền con người.
Thay vào đó, Hội đồng này tìm cách dung hợp giữa các quan điểm và tạo
điều kiện hơn nữa cho tiếng nói đối thoại với nhau. Đó là một quan điểm
“dân vận” hiện đại. Bởi nếu không đối thoại thì có thể tình hình sẽ
ngày càng tệ hơn, ai giữ quan điểm người đó và vấn đề nhân quyền ở các
nước Trung Quốc, Việt Nam sẽ không cải thiện gì hết.
Nhưng quan niệm như vậy của Liên Hiệp Quốc đã hầu như không được đề
cập trên mặt báo đảng ở Việt Nam - là những tờ báo vẫn tuyên truyền một
chiều và không bỏ lỡ cơ hội vừa qua để xem đó là một thành tích tuyệt
vời của Nhà nước Việt Nam.
Tuy nhiên, có một thực tế quá đỗi hiển nhiên mà không một tờ báo đảng
nào nêu ra là tại sao trong suốt hơn hai chục năm, từ thời điểm ban
hành Hiến pháp vào năm 1992 đến nay, ba vấn đề liên quan mật thiết đến
quyền lợi của nhân dân và cần được luật hóa theo điều 69 hiến pháp là
Luật biểu tình, Luật lập hội và Luật trưng cầu dân ý đã không hề được
triển khai. Mà như vậy thì điều được báo đảng và giới tuyên giáo xem là
“Nhà nước Việt Nam luôn tôn trọng và bảo đảm quyền con người” là thực
chất hay giả dối?
Báo chí nói chung ở Việt Nam cũng đã rất nhiều lần, trong rất nhiều
bài viết đề cập đến các quyền như thế của người dân. Đó cũng chính là sự
khác biệt giữa báo chí phi lề đảng, tức nhiều tờ báo quốc doanh nhưng
không mấy mặn mà với các định hướng tuyên truền của Đảng, với một ít báo
lề đảng.
Trong nhiều nội dung của bản Hiến pháp sửa đổi từ đầu năm 2013 đến kỳ
họp Quốc hội thứ 6 lần thứ XIII, vẫn chủ yếu là các báo đảng như Nhân
Dân, Quân đội Nhân dân, Công an Nhân dân, Đại Đoàn Kết, Sài Gòn Giải
Phóng và Đài truyền hình Việt Nam làm thế chủ công bảo vệ cho quan điểm
bảo thủ Hiến pháp. Đến mức không muốn thay đổi bất kỳ một nội dung nào,
kể cả thực trạng ngổn ngang và đau đớn về thu hồi đất đối với các dự án
kinh tế - xã hội mà đã gây ra một tầng lớp dân oan khiếu kiện tại khắp
các địa phương.
Nhưng những tờ báo đảng, cộng với một số tờ báo “ăn theo” khác, chỉ
vào khoảng vài ba chục tờ, chỉ chiếm vài ba phần trăm trong tổng số
khoảng 1.000 tờ báo in và điện tử được cấp phép hoạt động tại Việt Nam.
Ngay cả chuyện Nhà nước Việt Nam được chấp nhận vào Hội đồng Nhân
quyền Liên Hiệp Quốc cũng chỉ được thông tin chủ yếu bởi báo đảng với
dạng bài viết. Trong khi nhiều báo khác chỉ đăng hoặc phát tin ngắn gọn
mà không bình luận, cho dù thành viên Hội đồng Nhân quyền là một nhiệm
vụ quan trọng mà Ban Tuyên giáo Trung ương yêu cầu các báo “chủ động
tuyên truyền”.
Khác nhiều với không khí tuyên truyền về khả năng Việt Nam gia nhập
TPP, lần này rõ ràng đại đa số báo chí đều không hào hứng gì đối với
việc Nhà nước Việt Nam đã “tôn trọng quyền con người” như thế nào, nếu
không nói là ngược lại.
Điều đó cho thấy cái gì?
Nếu xem báo chí và công luận là mang tính đại diện cho dư luận người
dân thì quan điểm bảo thủ hiện thời chỉ còn chiếm vài ba phần trăm,
trong khi tuyệt đại đa số dư luận ở thế trung dung, không chấp nhận giả
dối hoặc cấp tiến hơn hẳn.
Theo tôi biết, ở nhiều tờ báo nhà nước hiện nay, đa số phóng viên và
cả cấp ban biên tập đều bức xúc và rất bất mãn về cái mà họ gọi là “vòng
kim cô” siết chặt bởi Ban Tuyên giáo Trung ương và các ban tuyên giáo,
sở thông tin truyền thông tỉnh thành. Ở một số báo, chỉ có một nhóm rất
nhỏ, bao gồm tổng biên tập và phó tổng biên tập báo, là nhóm được coi là
“kiên định” và là người của cấp trên ấn định để kiểm soát tư tưởng và
nội dung của báo chí.
Và sự khác biệt giữa các quan điểm bảo thủ và cởi mở trong giới báo
chí cũng có thể đang phổ biến ngay trong nội bộ đảng, tuy có khác hơn về
mặt tỉ lệ. Vấn đề còn lại chỉ là một sự thay đổi lớn lao sẽ diễn ra vào
lúc nào mà thôi, khi có những điều kiện tương tác chín muồi.
Nhưng ở Việt Nam, rất thường là khó có thể diễn ra những thay đổi tự
thân nếu không có tác động ngoại biên. Tác động ngoại biên ấy, trong
hoàn cảnh năm 2013 này và có thể trong vài năm tới sẽ phụ thuộc vào
những ảnh hưởng chủ yếu từ Mỹ, Tây Âu và Trung Quốc.
RFI : Phải chăng tác động của
phương Tây đã có ảnh hưởng điều chỉnh một số chính sách “đóng mạng” của
Nhà nước Việt Nam như Nghị định 72 ?
Đó là một tác động có tính thuyết phục đối với tính “vô hiệu” của
Nghị định 72 của Chính phủ Việt Nam về quản lý mạng xã hội. Trước khi
Nghị định này được ban hành, đã có khá nhiều âu lo từ giới hoạt động
truyền thông xã hội về những hàng rào vô hình được thiết lập để ngăn cản
thông tin, và điều đó sẽ một lần nữa cho thấy “tự do báo chí” ở Việt
Nam là như thế nào.
Nhưng từ đầu tháng 9/2013 đến nay, vẫn chưa có bất kỳ dấu hiệu nào
cho thấy Nghị định 72 sẽ được triển khai “quyết liệt”. Vì sao lại như
thế, trong khi hầu như toàn bộ công cụ thanh kiểm tra nằm trong tay các
cơ quan nhà nước, và họ muốn hành xử lúc nào cũng được?
Nói thẳng ra là Nghị định 72, về bản chất, đã nhắm tới những mục tiêu
hạn chế quyền tự do ngôn luận và tự do báo chí, chỉ khuyến khích thông
tin một chiều. Do vậy, nghị định này đã gặp phải sự phản ứng quyết liệt
của cộng đồng hoạt động mạng và cả từ các tổ chức nhân quyền, báo chí
quốc tế.
Trong bối cảnh phải thỏa hiệp với chính giới quốc tế để đổi lấy những
điều kiện về kinh tế trong nước và cả quân sự tại biển Đông, giới lãnh
đạo Việt Nam sẽ không thể để nghị định 72 cản bước tiến trình tham gia
vào Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương hay Hội đồng nhân
quyền Liên hiệp quốc.
Và một khi Nghị định 72, vì nhiều lý do không được triển khai đúng
với ý của những người soạn thảo ra nó, lại càng có cơ sở để cho rằng bầu
không khí truyền thông xã hội ở Việt Nam trong vài năm tới sẽ rộng mở
hơn, nhưng không phải do nhà nước “cấp phép”, mà sẽ phát triển một cách
độc lập và tuân theo quy luật hội nhập quốc tế.
Thay vì dùng biện pháp “cưỡng chế” như Nghị định 72, nhiều khả năng
Nhà nước Việt Nam sẽ tiến hành giải pháp “kiểm soát mềm”, nghĩa là sử
dụng đội ngũ dư luận viên để kiểm soát và thực hiện công tác phản tuyên
truyền, tức phản bác lại “các luận điệu sai trái và phản động”. Cần lưu ý
là ở Trung Quốc đã hình thành đội ngũ dư luận viên và kiểm soát viên
lên đến hai triệu người bằng tiền đóng thuế của dân chúng.
Trong xu thế chung khó cưỡng lại về hội nhập quốc tế, cũng dễ thấy là
một điều kiện mà phía Mỹ và các nước Tây Âu đặt ra đối với Nhà nước
Việt Nam về việc không được ngăn chặn việc phát sóng của các đài quốc
tế, trong đó có các đài quốc tế Việt ngữ, sẽ dần được đáp ứng. Nếu như
trước đây chỉ có đài BBC của Anh ít bị phá sóng, thì sau này cả đài RFI
của Pháp, VOA và RFA của Hoa Kỳ cũng có thể được “ưu ái”. Khi đó, giới
phân tích sẽ được biết con số 34 triệu người sử dụng Internet mà Việt
Nam thường công bố thực chất là như thế nào, tức có bao nhiêu người
trong đó có thể vượt tường lửa để tiếp cận với những thông tin thực chất
về kinh tế, chính trị nội bộ, tự do tôn giáo, xã hội dân sự và cả tình
hình giam giữ.
RFI : Về vấn đề này, việc Việt Nam tham gia Hội đồng Nhân quyền có làm thay đổi chút nào điều kiện giam giữ ?
Một người bạn có kể cho tôi nghe một câu chuyện lạ lùng. Vô tình anh
được biết một tù nhân chính trị mà anh mới vào thăm đã được cán bộ quản
giáo trang bị cả quạt điện trong phòng giam. Anh đã kinh ngạc về sự thay
đổi đó.
Cho đến nay, vẫn không nhiều người biết rằng phần lớn các phòng giam
trong nhà tù Việt Nam đều nóng bức, có nơi nóng kinh người, và cũng
chẳng mấy người biết rằng việc có được một cái quạt điện trong phòng
giam là một điều quá xa xỉ đối với người tù. Chính vì thế, hiện tượng
quản giáo cho người tù quạt điện vào thời gian ngay trước khi Hội đồng
Nhân quyền Liên Hiệp Quốc xét duyệt một cái ghế cho Nhà nước Việt Nam đã
cho thấy ít nhất một tín hiệu vừa chống chế vừa thỏa hiệp.
Sự việc này cũng dễ làm người ta hình dung rằng Nhà nước Việt Nam
đang liên tưởng đến điều gì, hoặc hậu quả nào từ một cuộc kiểm tra điều
kiện giam giữ của các thanh sát viên do Hội đồng Nhân quyền cử đến Việt
Nam vào năm 2014. Và cũng rất có thể, cái quạt điện sẽ bị lấy đi ngay
sau khi thanh sát viên quốc tế mục kích buồng giam.
Trong khi đó, một thông báo của Hội nghị trung ương 3 của đảng Cộng
sản Trung Quốc vừa cho biết quốc gia rất bảo thủ này đã quyết định xóa
bỏ chế độ trại lao cải, tức những trại giam trong đó một số phạm nhân
phải lao động khổ sai. Vấn đề là Trung Quốc lại cùng vào Hội đồng Nhân
quyền Liên Hiệp Quốc với Việt Nam kỳ này, và khi Trung Quốc đã có một
cải cách nhỏ như thế, Việt Nam sẽ thế nào?
Tôi cho rằng không còn cách nào khác, giới lãnh đạo và ngành công an
Việt Nam sẽ phải có những bước cải thiện chế độ lao tù, không chỉ đối
với chính trị phạm mà cả với tù thường phạm. Nếu cần thiết, họ có nhìn
vào tấm gương Myanmar như một sự phản chiếu không đến nỗi tồi.
Mặt khác, những cái chết trong đồn công an sẽ nằm trong tâm điểm quốc
tế. So với Trung Quốc, có vẻ tình trạng người dân “đột tử” trong đồn
công an và các trại giam ở Việt Nam là nhiều hơn, có khi nhiều hơn hẳn.
Tình hình đó dẫn đến việc sau nhiều lần trì hoãn, cuối cùng Nhà nước
Việt Nam cũng phải ký kết Công ước chống tra tấn. Sự việc này chỉ xảy ra
5 ngày trước khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của Hội đồng
nhân quyền Liên hiệp quốc.
Do đó chính vào lúc này, Nhà nước Việt Nam đang lo lắng về những câu
chuyện làm càn của cán bộ công an tại các địa phương. Và có lẽ không
phải ngẫu nhiên mà trùng thời điểm Hội đồng Nhân quyền nhóm họp vào
tháng 11/2013, ở Việt Nam đã phát lộ vụ việc tù nhân Nguyễn Thanh Chấn
bị án oan đến 10 năm. Đó là chưa kể đến tình trạng tạm giam không xét xử
mà có trường hợp kéo dài đến 7 năm…
Bởi thế tôi cho rằng, ngành công an và chính quyền các địa phương sẽ
có một số động tác điều chỉnh thái độ và cách hành xử của công an viên
đối với dân trong thời gian tới. Nhất là nếu xã hội dân sự hình thành và
thông tin dân sự được truyền ra quốc tế sẽ nói thay cho cả báo chí
trong nước về những vụ bạo hành của công an đối với dân chúng.
RFI : Xã hội dân sự vẫn bi quan
hay có thể lạc quan, nếu tính từ mốc thời điểm Việt Nam tham gia vào Hội
đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc?
Tôi cho là khác hẳn với việc tham gia ký kết Công ước quốc tế về các
quyền dân sự và chính trị từ năm 1982 nhưng chẳng mấy quan tâm đến
những nội dung của nó, giờ đây Nhà nước Việt Nam ở vào thế phải định kỳ
“tự kiểm điểm” trước các cơ quan nhân quyền quốc tế. Vì nếu không, sẽ
chẳng có sự cải thiện kinh tế và ngoại giao nào diễn ra.
Xã hội dân sự sẽ đóng góp một phần không nhỏ vào công cuộc cải thiện
bất đắc dĩ ấy. Mà một trong những lời cam kết của Nhà nước Việt Nam
trước Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc vào tháng 8/2013 là tạo điều kiện sinh
hoạt dân chủ hơn nữa cho người dân, được hiểu như một sự định hình ban
đầu về xã hội dân sự.
Có một chi tiết đáng chú ý là sau chuyến làm việc với giới quan chức
chính phủ Việt Nam vào đầu tháng 11/2013, Quyền phó trợ lý Ngoại trưởng
Hoa Kỳ Scott Busby đã nói thẳng với báo giới quốc tế về một trong những
mục đích ưu tiên của Chính phủ Hoa Kỳ là xã hội dân sự ở Việt Nam, và
Hoa Kỳ sẽ hỗ trợ cho các nhóm dân sự ở đất nước này.
Một chi tiết đáng chú ý khác là ngược lại với những tuyên ngôn theo
cách “xã hội dân sự là một thủ đoạn của diễn biến hòa bình” vào cuối năm
2012, báo đảng đã không hề công kích Scott Busby về chủ đề xã hội dân
sự mà ông nêu ra. Trong khi đó, lại có thông tin từ Trung Quốc về việc
người được tạp chí Forbes đánh giá là có quyền lực thứ ba trên thế giới
là Tập Cận Bình đang có chủ trương ngầm cho hình thành xã hội dân sự tại
Trung Hoa.
Mãi gần đây, tôi mới nhận ra một tín hiệu về khả năng là trong thời
gian tới, Nhà nước Việt Nam sẽ “chủ động nghiên cứu về xã hội dân sự và
vận dụng xã hội dân sự vào những điều kiện ở Việt Nam”. Nhưng tất nhiên,
đó không phải và không thể là một mô hình xã hội dân sự giám sát độc
lập của người dân, mà có thể là “xây dựng xã hội dân sự định hướng xã
hội chủ nghĩa”.
Nếu khả năng này diễn ra, và tôi cho là sẽ diễn ra, tất nhiên Nhà
nước Việt Nam sẽ không còn chủ trương quá siết chặt hoạt động của các
nhóm dân sự, kể cả những phong trào dân sự đang manh nha tại Hà Nội, Sài
Gòn và một số tỉnh thành. Thay vào đó, chính quyền sẽ có thể làm lơ đối
với loại tổ chức dân sự mang tôn chỉ thuần túy xã hội, văn hóa, mà chỉ
tập trung khống chế những tổ chức dân sự bị nhà nước xem là “mang màu
sắc chính trị” hoặc tổ chức dân sự trong các tôn giáo.
Nếu hoạt động dân sự khởi sắc hơn thì sẽ kéo theo sự hợp thức hóa và
phát triển của loại hình tổ chức phi chính phủ (NGO) trong nước. Thật
ra, vấn đề NGO trong nước đã được một số tổ chức hội đoàn nhà nước như
Liên hiệp các hội khoa học kỹ thuật Việt Nam và nhiều trí thức kiến nghị
cho hình thành cách đây hàng chục năm. Song cũng như sự chậm trễ cố ý
đối với việc ban hành các Luật biểu tình, Luật lập hội và Luật trưng cầu
dân ý, cho đến nay Nhà nước Việt Nam mới chỉ chấp nhận một số tổ chức
NGO nước ngoài với mục đích tiếp nhận viện trợ không hoàn lại, còn NGO
trong nước vẫn chưa nhận được một khung pháp lý nào.
Liên quan đến NGO trong nước, nghiệp đoàn lao động lại là một trong
những điều kiện then chốt mà Việt Nam phải đáp ứng nếu muốn tham gia vào
TPP. Như tôi đã đề cập, sẽ rất khó để tự thân các vấn đề trong nước
thay đổi, nếu không có tác động đủ ý nghĩa và đủ mạnh từ cộng đồng quốc
tế. Vào lần này, đang có hy vọng rằng cùng với những tác động từ TPP và
Hội đồng Nhân quyền, Nhà nước Việt Nam sẽ phải chính thức ban hành một
khung pháp lý cho hoạt động NGO trong nước. Và khi đó, xã hội dân sự sẽ
có thêm một thành phần chính thống mà không phải hoạt động thầm lặng như
trước đây.
Nếu trong nhiệm kỳ Nhà nước Việt Nam tham gia vào Hội đồng Nhân quyền
Liên Hiệp Quốc từ năm 2014 đến năm 2016 mà Hoa Kỳ và các nước Tây Âu và
Bắc Âu nhiệt tình hỗ trợ cho hoạt động dân sự ; chắc chắn vấn đề sự
hình thành, vận động và đồng thuận của xã hội dân sự ở Việt Nam sẽ có
tính khả thi. Cũng là để chuẩn bị cho một giai đoạn mới và dân chủ hơn
nhiều của đất nước này.
RFI : Các tổ chức tôn giáo cũng sẽ được chấp nhận nhiều hơn trong thời gian tới?
Không, không phải tất cả các tổ chức tôn giáo đều được chấp nhận.
Thái độ buộc phải chấp nhận của nhà nước đối với tổ chức tôn giáo chỉ
dựa trên những điều kiện là tổ chức tôn giáo đó phải có một lượng tín đồ
đủ đông và sức ảnh hưởng đủ lớn, đồng thời phải có được sự ủng hộ của
cộng đồng quốc tế.
Có một sự khác biệt khá lớn trong cách hành xử của nhà nước đối với
các tôn giáo. Trong khi giới Phật giáo và cả người Công giáo được hành
lễ khá thoáng và các tổ chức giáo lý và dân sự Công giáo cũng được hình
thành và hoạt động dễ dàng hơn, thì với Tin Lành và Phật giáo Hòa Hảo
thuần túy lại không phải như vậy.
Tương tự, theo một thỏa thuận giữa Vatican và nhà nước Việt Nam, Giáo
hội Công giáo Việt Nam có thể “xin lại” một số cơ sở nhà thờ, dòng tu
đã cho nhà nước mượn từ thời 1975, nhưng các tôn giáo khác lại khó đạt
được mong ước ấy. Đó là do trong mắt nhà nước, giới Công giáo luôn đủ
mạnh và có ảnh hưởng đến quốc tế. Trong khi đó, giới tu sĩ Tin Lành,
Phật giáo Hòa Hảo thuần túy và Cao Đài lại có vẻ chưa được các nhà nước
và các tổ chức nhân quyền, tôn giáo quốc tế quan tâm đầy đủ.
Hội đoàn từ thiện tôn giáo đương nhiên là một thành phần không thể
thiếu trong xã hội dân sự. Nếu xã hội dân sự được hình thành và các hội
đoàn tôn giáo có thể kết hợp với nhau và với các nhóm trí thức trong xã
hội dân sự, đó có thể sẽ là một “liên minh” làm tăng tính hiệu quả của
các phong trào dân sự, trong đó giúp ích không nhỏ cho điều kiện hoạt
động của các tổ chức tôn giáo. Ở Việt Nam hiện nay đang có những tổ chức
dân sự như thế, như Ủy ban công lý và hòa bình Công giáo, giáo phận
Vinh ở Nghệ An, nhà thờ Thái Hà ở Hà Nội và nhà thờ Dòng Chúa Cứu Thế ở
Sài Gòn.
Nhưng dĩ nhiên Nhà nước Việt Nam rất biết những yếu điểm của từng tổ
chức tôn giáo và giữa các tổ chức tôn giáo với nhau. Họ cũng biết nếu
không thể hiệp thông với nhau một cách chặt chẽ, các tôn giáo và các tổ
chức dân sự thuộc tôn giáo sẽ không thể có được những quyền lợi theo
nghĩa đầy đủ của khái niệm “tự do tôn giáo”. Và họ cũng biết làm thế nào
để các tôn giáo không quá xích lại với nhau…
RFI : Từ năm 1975 cho tới nay là
đã 38 năm qua rồi, nhiều người đã đặt ra vấn đề hòa hợp hòa giải dân
tộc, nhưng hình như chưa từng được xích lại gần nhau theo đúng nghĩa.
Liệu cơ chế Hội đồng Nhân quyền có mở ra hướng nào mới cho việc hồi
hương của những người Việt bất đồng chính kiến?
Khả năng xã hội dân sự có thể được chấp nhận ít nhất về danh nghĩa
trong thời gian tới cũng gợi mở cho một khả năng khác, là cơ chế hòa hợp
và hòa giải dân tộc được tôn trọng một cách đầy đủ hơn. Nghĩa là bằng
hành động chứ không phải chỉ với lời nói trong Nghị quyết 36 của Bộ
Chính trị cách đây hàng chục năm, về công tác vận động người Việt Nam ở
nước ngoài.
Điều đó có nghĩa là dù không thực sự hăng hái với công việc này như
thường quá háo hức thu hút kiều hối, Nhà nước Việt Nam sẽ cần làm một cử
chỉ nào đó rộng rãi hơn đối với một số nhân vật bất đồng chính kiến ở
hải ngoại. Theo tôi, nếu sớm thì vào năm 2014, trễ hơn vào năm 2015,
nhiều nhân vật bất đồng chính kiến, kể cả những người bị nhà nước Việt
Nam coi là “chống cộng”, sẽ có cơ hội trở về quê hương đoàn tụ với người
thân.
Cần nhắc lại là vào giữa năm 2011, Tổng thống Myanmar Thein Sein đã
cho phép các nhân vật bất đồng mạnh mẽ nhất được trở về đất nước, để từ
đó đến nay hầu như không xuất hiện cuộc biểu tình chống đối nào đối với
ông hay các quan chức chính phủ Myanmar khi họ công du ngoài nước.
Nhìn chung, tôi cho là tình hình dân chủ Việt Nam sẽ được “nới” hơn
trong từ một năm rưỡi đến hai năm tới, tương đương với một nửa đến hai
phần ba nhiệm kỳ của Nhà nước Việt Nam trong Hội đồng Nhân quyền Liên
Hiệp Quốc. Không khí phản biện và sự hình thành ban đầu của xã hội dân
sự trong thời gian này sẽ khá êm ả.
Tuy nhiên, câu hỏi còn lại là không khí êm ả như thế sẽ kéo dài bao
lâu sau đó? Tất nhiên đây là một ẩn số không dễ trả lời vì còn phụ thuộc
vào nhiều yếu tố tương tác.
Một trong những yếu tố đó là những bài học trong dĩ vãng. Tức vào năm
2006, sau khi được người Mỹ đưa ra khỏi danh sách các quốc gia cần quan
tâm đặc biệt về nhân quyền và tôn giáo (CPC) và trở thành thành viên
thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), không khí bắt bớ ở Việt
Nam cũng tạm lắng trong khoảng hai năm.
Nhưng đến năm 2009, được xem là thời điểm của đỉnh tạm phục hồi của
nền kinh tế, một số nhân vật bất đồng chính kiến bắt đầu bị “nhập kho”.
Các nhóm lợi ích kinh tế và thân hữu chính trị cũng tung hoành chưa từng
thấy, xô quốc gia vào một cuộc khủng hoảng toàn diện và sâu sắc chưa
từng thấy…
Vì thế, ẩn số quan trọng nhất mà chúng ta cần giải đáp là liệu nền
kinh tế Việt Nam có thể phục hồi trong vài ba năm tới hay không. Đáp án
này sẽ quyết định tất cả cho tương lai chính trị ở Việt Nam.
Xét cho cùng, một cái ghế trong Hội đồng Nhân quyền chỉ mang tính hữu
danh vô thực. Cánh cửa quan yếu hơn nhiều đối với Nhà nước Việt Nam là
Hiệp định TPP và viện trợ quốc tế, chẳng hạn nguồn vốn ODA từ Nhật Bản.
Khi đó mới có thể nói đến chuyện nền kinh tế Việt Nam còn cơ may nào để
tồn tại hay sẽ là một sự sụp đổ không tránh khỏi, dẫn đến khủng hoảng xã
hội và tất yếu là khủng hoảng chính trị.
Tất cả những bất ổn tiềm tàng như thế phải được xử lý trong vỏn vẹn
ba, bốn năm tới, nghĩa là đến giai đoạn 2016-2017. Nếu không, khủng
hoảng chính trị sẽ là chắc chắn !
RFI : Xin chân thành cảm ơn nhà bình luận Phạm Chí Dũng ở Thành phố Hồ Chí Minh đã vui lòng trao đổi với RFI Việt ngữ những dự báo về không khí chính trị tại Việt Nam trong thời gian tới.
RFI : Xin chân thành cảm ơn nhà bình luận Phạm Chí Dũng ở Thành phố Hồ Chí Minh đã vui lòng trao đổi với RFI Việt ngữ những dự báo về không khí chính trị tại Việt Nam trong thời gian tới.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét