Ngọn Hải Đăng Đã Tắt / Để tưởng nhớ Cố Thi Sĩ Hà Thượng Nhân - Nguyễn Trung Dũng

Bài viết: Ngọn Hải Đăng Đã Tắt..
của Chiến hữu Nguyễn Trung Dũng...

Để tưởng nhớ Cố Thi Sĩ Hà Thượng Nhân

 Xin mời Quý Vị theo dỏi bài viết..

Kính thân,

BMH

Washington, D.C

 ***

NGỌN HẢI ĐĂNG ĐÃ TẮT

NGUYỄN TRUNG DŨNG

“Thái Bình Dương hải đăng chợt tắt

Cả vùng trời cảnh vật phôi pha.

Thi đàn Sao Đẩu đã sa

“Đàn Ngang Cung” tiếng quan hà còn đâu”.

Trường Giang

(Khấp Điếu Thi Lão HÀ THƯỢNG NHÂN)

 

Thanh Chương là địa danh của một vùng đất ít người biết đến. Vùng đất đó, thổ địa khô cằn, làng thôn xóm ổ thưa thớt, đời sống của người dân nghèo khổ  cùng cực. Vào những năm còn bị nhốt ở trại tù Nghệ Tĩnh, tập thơ chép tay với tựa đề “Bên Trời Lận Đận” của nhà thơ Hà Thượng Nhân có hai câu để diễn tả cái cảnh đó như sau:

“Đất Nghệ Tĩnh khắp nơi sỏi đá

Rừng Thanh Chương hoa lá xác sơ”.

Nằm sâu trong một vùng đất có địa thế hiểm hóc, trại 6 được viết hay đọc tắt là T6. Danh xưng đó được người ta đặt cho nó để gọi và để biết ở đó là nơi giam giữ tù. Trại này có thể đã được người Pháp xây cất từ thời nước ta còn bị đô hộ. Với bốn bức tường cao xây bằng đá, trên bờ tường có dây kẽm gai, có chòi gác cho công an cầm súng đứng gác.

Năm 54, sau khi thất thủ ở Điện Biên Phủ, quân đội Pháp triệt thoái vào miền Nam, bỏ miền Bắc cho Việt Cộng đưa quân vào tiếp thu. Kể từ đó, trại 6 vẫn được duy trì xử dụng để giam giữ tù hình sự.

Năm 75, miền Nam bị cưỡng chiếm bởi quân đội Hà Nội, chính phủ Sàigòn chính thức bị khai tử, thì quân cán chính của chế độ cũ bị gọi đi trình diện học tập. Hai chữ học tập hiểu theo đúng nghĩa chỉ là hai chữ mang tính hoa mỹ và giả dối, vì thực ra, nó chỉ là đi tù. Có người ở tù trong Nam. Có người được gọi là thành phần ác ôn thì đưa ra ngoài miền đất Bắc.

Đầu năm 1978, do áp lực của quân Trung Cộng đe dọa ở vùng biên giới Hoa Việt, nhiều trại nhốt tù chính trị ở vùng thượng du miền Bắc được lệnh “biên chế” về miền Trung. Sau hai đợt chuyển trại, số tù được đưa về trại 6 Nghệ Tĩnh tính ra có trên 1000 người. Trong số 1000 người nhập trại, số đó có cả nhà thơ Hà Thượng Nhân.

Nếu lấy lấy Vinh làm điểm chuẩn, nơi có đường xe lửa xuyên Việt chạy ngang qua thành phố, từ nhà ga Vinh vào tới trại 6, chỉ có một con đường độc đạo. Đường đó vắt qua những lối mòn của sườn những ngọn đồi và rừng cây thưa. Mùa nắng, bụi đỏ bị gió thổi bay mù mịt. Mùa mưa, đất dẻo quẹo, ướt nhem nhép biến thành bùn. Vào tháng có gió Lào từ biên giới thổi qua, nóng chẳng khác gì cái nóng từ lửa phả ra, khiến đất trong ruộng nứt nẻ, lá trên cây cối cháy xém, cành nhánh quắt queo nom như những bụi xương khô.

Không xa trại tù, màu xám của đá núi dựng đứng như một bức tường làm chắn tầm mắt nhìn mà ở đó là nơi, người ta khai thác đá. Tù được điều động đến lấy đá đưa về trại. Dân với xe vận tải đến lấy đá chở về thành phố để làm vôi hay cất nhà. Với mìn cho nổ, đá núi vỡ, mảnh miễng văng tứ tung, có khi những miếng nhỏ bay về tới trại tù, ném trên mái tôn nghe như mưa rào. Âm thanh chấn động cả một vùng đồi núi. Chim chóc hoảng sợ bay tứ tán. Tù ở trong trại thì xanh xám mặt mày. Có khi mảnh miễng đá sắc cạnh bay chém trúng người gây ra thương tích nặng hoặc nhẹ. Nhưng chuyện đó chỉ hi hữu mới xẩy ra.

Với hơn 1000 người, tù ở trại lúc nhúc như ròi bọ. Chu vi đất ở T6 khá rộng, nên nhà cửa nhốt tù có khoảng trên mười mấy căn nhà. Trong những căn nhà đó, với tầng dưới để tù nằm bằng nền ciment, tầng trên là tầng lót bằng gỗ ván. Giữa hai tầng dùng để giường cho tù nằm, có một lối đi.

Cổng trại tù có hai cánh cửa lớn. Cửa bằng gỗ. Từ cổng đi vào trong trại, hai bên có hai dẫy nhà. Mái lợp tôn. Tường xây gạch. Phân cách mỗi căn có hàng rào. Nhà bếp ở một khu đất riêng biệt. Cuối trại còn có khu bệnh xá và một phòng “cách ly”. Phòng “cách ly” là nơi để nhốt những người tù vi phạm kỷ luật. Trung tâm trại có một hội trường. Với mái lợp lá gồi, bốn bên hội trường để trống không có tường vách. Ngày Tết, ngày lễ lớn, ngày học tập chính trị, tù được lùa lên để ngồi nghe thuyết trình, học tập chính trị.

Đất Thanh Chương, trại Nghệ Tĩnh, ở đó là nơi ngục đá đã có mặt những nhà thơ, như cụ Hà Thượng Nhân, thi sĩ Tô Thùy Yên, thi sĩ Nguyễn Xuân Thiệp, nhạc sĩ Vũ Đức Nghiêm, và một số văn nghệ sĩ khác bị đưa về đây.

Dù bị kiểm soát chặt chẽ, dù bị cấm đoán nghiêm ngặt, những buổi trà đàm đọc thơ dù là lén lút vụng trộm vẫn thường xẩy ra giữa mấy nhà thơ vừa kể. Như “Tầu Đêm” của Tô Thùy Yên đã được chép tay, rồi chuyển cho nhau để đọc. Nguyễn Xuân Thiệp với “Thảo Nguyên” vẫn được kín đáo phổ biến cho nhau coi. Ở chỗ tận cùng của khổ đau và cay đắng của kiếp tù đầy, thơ văn vẫn là cứu cánh để giải tỏa tinh thần và thể xác và để khỏa lấp thời gian ở nơi xà lim, gông cùm chốn địa ngục.

Cùng thời gian đó, nhà thơ Hà Thượng Nhân đã thai nghén “Bên Trời Lận Đận”. Từ cảm xúc  “Tỳ Bà Hành” của Bạch Cư Dị, cụ mượn ý và cảm nỗi buồn của người xưa để dùng làm chất xúc tác mà viết cuốn trường thi có trên 1000 câu. Thuở đó, hễ viết được đoạn nào, nhà thơ lại cặm cụi chép lại rồi lén lút đưa cho các bạn thơ thưởng thức. Có người đã nghiền ngẫm và học thuộc nằm lòng. Mục đích chính là để sau này một mai nếu ra tù, anh em sẽ chắp ghép lại để bài thơ đầy đủ đúng với những gì nhà thơ Hà Thượng Nhân đã viết. Nhưng chuyện đó đã không như dự định để thực hiện theo ý của mọi người, vì sau này, với cái nhớ cái quên, toàn tập “Bên Trời Lận Đận” của cụ đã chắp ghép vá víu và lộn xộn không đâu vào đâu cả.

Như trên đã nói, nếu nói toàn tập gồm 1000 câu, tổng cộng có 25 bài, bài đầu có tám mươi tám câu. Theo cụ cho biết, 25 bài cụ viết trong hai giai đoạn. Mười ba bài viết trong lúc bị ”biệt giam”. Thoạt đầu, việc sáng tác chỉ là ghi nhớ trong óc não. Sau đó, lúc có điều kiện, cụ gom nhặt những mảnh giấy được xé từ những bao “ciment”, cụ chép trên những mảnh giấy “ciment” đó, rồi sau khi xong, cụ đưa cho các bạn bè chuyền tay nhau đọc.

Xét cái chung, xét cái riêng, qua “Tỳ Bà Hành” và “Bên Trời Lận Đận”, nỗi cay đắng thống khổ của Bạch Cư Dị và Hà Thượng Nhân có thể coi là một, nhưng cảnh ngộ và hoàn cảnh của hai nhà thơ kim cổ lại hoàn toàn khác xa nhau.

So với Bạch Cư Dị, nhà thơ Hà Thượng Nhân khác là khác ở:

“Ông không đói, không thèm, không khát

Mỗi khi vui đàn hát tự do,

Gió trăng của sẵn trời cho

Gặp tri âm cứ chuyện trò thâu đêm.

Lại giong sáp rót thêm rượu quí

Dang tay mời túy lúy cùng say

Mà thơ trăm đắng ngàn cay

Thế thì ông hiểu bọn này làm sao?”.

Đó là thời gian hoạn nạn, Bạch Cư Dị bị biếm ra làm Tư Mã Giang Châu ở Tầm Dương. Tầm Dương là vùng đất rừng thiêng nước độc. Đó cũng là thời gian ở tù, Hà Thượng Nhân bị tù ở thành đá xanh trại 6 Nghệ Tĩnh.

Theo phần Dẫn trong tập thơ “Bên Trời Lận Đận”, cụ Hà Thượng Nhân đã chép, thì: “Một tối mùa Thu, tiễn bạn trên bến Tầm Dương, ông (Bạch Cư Dị) bất chợt tai nghe tiếng đàn từ một cái thuyền thả trôi gần đó vẳng lại. Tìm hỏi ra mới biết người gảy đàn là một danh kỹ ở kinh đô, về già lấy một nhà buôn. Bạch Cư Dị dọn rượu mời nàng gảy đàn cho nghe. Tiếng đàn lâm ly ai oán khiến khách ngồi trong tiệc thẩy đều rơi nước mắt”.

“Tỳ Bà Hành” được sáng tác trong hoàn cảnh đó vào thời Bạch Cư Dị bị biếm quan rồi đi đày. Xét ra, nỗi buồn và nỗi khổ nhục nơi chốn tù đầy của Bạch Cư Dị so với nhà thơ Hà Thượng Nhân thì Bạch Cư Dị bị giam cầm còn được thảnh thơi, thong dong, nhàn nhã chán. Khác với cảnh tù đày mà cụ Hà Thượng Nhân phải khứng chịu được cụ tả lại trong mấy đoạn thơ sau đây:

“Tôi cũng bệnh lại già hơn Bạch

Bả lợi danh rũ sạch từ lâu

Lau vàng, trúc võ thấm đâu

Đất cằn sỏi đá, lạnh thâu đêm ngày

Vài củ sắn ăn chay suốt tháng

Một căn buồng trăm mạng chia nhau

Mỗi năm cơm sạn vài thau

Mắt thèm quên cả niềm đau thuở giờ”.

Và đây nữa:

“Mọi đi đứng, nói chào, thức ngủ

Phải học hành, tuân thủ từng ly

Củ khoai, chén bắp, khúc mì

Còn chưa ấm dạ nói gì bát cơm

Tuy cũng có mùi thơm cỏ dại

Giọt mồ hôi nhễ nhoại vai già

Tối về nhốt kỹ trong nhà

Của trời trăng gió lại là của ai

Một tí muối, một vài ngụm nước

Que đóm con châm thuốc khó khăn

Suốt ngày chỉ nghĩ đến ăn

Thế nhưng vẫn có thơ văn trữ tình”.

Đọc “Tỳ Bà Hành”, đọc “Bên Trời Lận Đận” của Hà Thượng Nhân, cái khác cái giống như thế nào, qua đoạn viết trần tình sau đây của nhà thơ Hà lão, ta sẽ nắm bắt được cái chung cái riêng của tâm sự hai tập trường thi kim cổ. Nguyên văn đoạn viết của cụ Hà:

“Đây không hẳn là tập thơ trường thiên. Trước Tết năm 1979, nhạc sĩ Vũ Đức Nghiêm là người bạn đồng tù đem đến cho tôi tập “Tỳ Bà Hành” của Bạch Cư Dị. Tôi đọc, lòng bùi ngùi xúc động. Mấy chục năm trước đây, khi còn là học sinh trung học, tôi đã đọc “Tỳ Bà Hành”. Sau này, khi đã là giáo sư, tôi đã dạy “Tỳ Bà Hành”.

Tâm sự và cảnh ngộ của Bạch Cư Dị đâu phải là tâm sự và cảnh ngộ của tôi. Nhưng tấc lòng đắng cay “Bên Trời Lận Đận” kia cũng là tấc lòng đắng cay của chính mình. “Tỳ Bà Hành” chỉ là một cái cớ để tôi mượn mà nói lên tâm sự của chính bản thân mình. Bạn đọc sẽ bắt gặp trong tập thơ này nhiều ý, nhiêu câu trùng điệp. Điều đó cũng không là điều quan trọng. Điều quan trọng là liệu tôi có dựa vào nỗi lòng của cổ nhân để gửi gắm được chút gì nỗi lòng của mình chăng?. Liệu những câu oan trái mà tôi và các bạn tôi đã trải qua có thể làm cho người đọc bồi hồi xúc động như tôi đã bồi hồi xúc động khi đọc “Tỳ Bà Hành” chăng?. Từ đó, liệu con đường đi tìm Chân Lý, đi tìm Sự Thật, đi tìm Lẽ Phải có bớt chông gai được chút nào chăng ?”.

Công trình viết lách khổ công và giá trị như thế, nếu để mất đi, quả là uổng công và thật đáng tiếc. Vào lúc rảnh rang ngồi viết “Bên Trời Lận Đận”, thời gian ở trại tù thuộc huyện Thanh Chương đất Nghệ Tĩnh, còn một bài thơ nữa của Hà Thượng Nhân viết để lại cho đời và cho bạn bè. Bài thơ đó có tựa đề “Xin Làm Cỏ Biếc, Nương Chân Em Đi” nguyên văn như sau:

“Anh cầm tay em

Bàn tay khô héo

Anh nhìn mắt em

Gió lùa lạnh lẽo

Anh nhìn lòng mình

Mùa Đông mênh mông.

 

Cỏ xanh mùa Xuân

Còn thơm dấu chân

Trăng non mùa hạ

Ướt đôi vai trần

Có xa không nhỉ

Ngày xưa thật gần

Thời gian, thời gian

Em vẫn là em

Nụ cười rạng rỡ

Ngày nào mình quen

Mai em anh về

Cỏ ôm chân đi

Mưa rầm rưng rức

Chạy theo bờ đê

Sàigòn ơi, Sàigòn

Không là quê hương

Mà sao mình nhớ

Mà sao mình thương”.

Bài thơ chỉ có những chữ đơn sơ và mộc mạc thuần chất như thế, vậy mà đủ để gói gọn cả tâm tình sâu kín và nỗi buồn thầm lặng được ấp ủ trong đáy lòng của nhà thơ và của người đọc bài thơ đó. Đọc “Xin Làm Cỏ Biếc, Nương Thân Em Đi”, nếu lùi thời gian để trở lại những ngày còn ở trại tù Long Giao đất Long Khánh, phần lớn những anh em đã quen biết với nhà thơ Hà Thượng Nhân hẳn còn nhớ lại bài “Mưa Long Giao” do cụ viết. Bài thơ theo thể ngũ ngôn đó có những câu như sau:

“Trời có điều chi buồn

Mà trời mưa mãi thế?

Cây cỏ có chi buồn

Mà cỏ cây đẫm lệ?

Anh thương em từng phút

Anh nhớ con từng giây

Chim nào không có cánh

Cánh nào không thèm bay

Người nào không có lòng

Lòng nào không ngất ngây

Gửi làm sao nỗi nhớ

Trao làm sao niềm thương

Nhớ thương như trời đất

Trời đất vốn vô thường

Ngày xưa chim hồng hộc

Vượt chín từng mây cao

Ngày xưa khắp năm châu

Bước chân coi nhỏ hẹp

Bây giờ giữa Long Giao

Nằm nghe mưa sùi sụt

Cuộc đời như chiêm bao

Đường có không nẻo cụt?

Anh châm điếu thuốc lào

Mình say, mình say sao?”.

Năm đó là năm 75. Năm vào những tháng đầu nhà thơ và những sĩ quan chế độ cũ bị đưa vào trại tù. Cơn mưa của mùa mưa miền Nam bắt đầu đổ xuống, ngồi ở một nơi bốn bề tứ phía có hàng rào dây kẽm gai, có những tên bộ đội đầu đội nón cối, chân đi dép Bình Trị Thiên, tay cầm súng AK sẵn sàng nhả đạn, ở trại Long Giao vào thời điểm sau khi Sàigòn vừa thất thủ. Cùng với tác giả để cảm thấy bài thơ chân thực từ tấm lòng như thế nào, cái buồn thấm thía tâm hồn của kẻ làm thơ ra sao, tôi để dành phần đó cho người đọc tự mình nhận thấy cái tâm tư tình cảm của nhà thơ Hà Thượng Nhân đã nói hết, nói tất cả thay cho những người cùng chung số phận.

Từ thơ nói qua nhà thơ, về nhân cách, về tính tình và đạo đức vốn có ở nhà thơ Hà Thượng Nhân, trước và sau, cụ vẫn chỉ là một. Ở trong tù, cụ vẫn sống theo cách sống của người xưa. Hồn nhiên, tự tại, thư thái, ung dung, đĩnh đạc, khiêm tốn, đạo đức và hiền lành, đó là tính Phật. Bởi thế, suốt thời gian còn ở trong tù, anh em đồng cảnh quen biết đều hết lòng ngưỡng mộ và kính trọng nhà thơ. Kính là kính cái tư cách đức độ của cụ. Trọng là trọng cái kiến thức của người có tài. Nói thế không có nghĩa là nhà thơ được lòng hết thẩy mọi người. Trong số những người yêu cụ thì cũng có người ghét cụ. Bởi ghét nên họ đặt điều bịa chuyện để báo cáo lên kẻ có quyền để chỉ vì việc này hay việc nọ rồi đưa cụ vào nhà biệt giam. Ở tù, nhà biệt giam còn gọi là phòng “cách ly”, là nơi nhốt những người tù phạm kỷ luật. Đã vào đó, người tù nếu không bị cùm còng chân tay thì cũng bị giam nhốt ở một không gian chật hẹp và thiếu ánh sáng dù đó là ban ngày. Tôi nhớ ngày cụ Hà Thượng Nhân còn ở khu nhà một là khu phần lớn dành cho cấp Tá, khi cụ được xét là người lớn tuổi ốm yếu và bệnh tật, cụ được chuyển về đội già yếu là đội của tôi. Cạnh chỗ tôi nằm còn một chỗ chống, cụ nằm chỗ đó trên một sàn “ciment”. Tối đến, sau bữa chiều với khẩu phần vài khúc sắn luộc, và trước khi đi ngủ, bao giờ cụ cũng rủ tôi chơi vài ván cờ. Cờ tôi đánh thấp. Cờ cụ Hà đánh cao. Vì thế, quân bày ra bàn, đánh ván nào tôi thua ván đó. Cụ Hà chấp tôi hết xe rồi pháo, tôi đi chưa sạch nước cản nên bên cụ xe pháo bỏ ra ngoài trận, chẳng ván nào tôi thắng nổi cụ một bàn.

Lại có kẻ xấu báo cáo lên cán bộ trại, một sáng quản giáo xuống đội ra lệnh cho cụ xếp sắp mùng màn chăn chiếu, rồi bảo cụ đi theo hắn xuống phòng “cách ly”. Cụ thản nhiên như không có chuyện gì, ra lệnh xếp sắp chăn chiếu mùng màn thì cụ xếp sắp, nói đi theo kẻ có quyền thì đi theo, rồi xuống phòng “cách ly” không một lời hỏi han đối chấp. Ở cái phòng được gọi là “cách  ly” hay “biệt giam” đó, trước đây đã có lần nhà thơ Tô Thùy Yên và nhạc sĩ Vũ Đức Nghiêm bị đưa vào cùm còng. Khi cụ Hà bị đem vào nơi ngục thất tối tăm, đêm đó tôi nằm mắt nhìn ra ngoài trời, qua cửa sổ thấy có một vầng trăng tròn và sáng. Ánh sáng của vầng trăng loang loáng trên đỉnh ngọn cây già với cành nhánh trơ trụi, duy chỉ còn một cái lá nhọn và dài như một cây kiếm múa dưới hào quang của vầng trăng về khuya. Tôi chợt bùi ngùi nhớ đến cụ Hà trong khi mắt vẫn nhìn lên cái lá lẻ loi và cô đơn trên cành cây trơ trụi. Nhìn cái lá lẻ loi cô đơn trên cành cây trơ trụi khô khẳng đó, tôi liên tưởng đến cụ và nghĩ cụ chính là cái lá cuối cùng còn sót lại đang cố chống lại với những cơn gió thổi qua. Cái lá nom như một cây kiếm thép lấp lánh đang múa dưới bầu trời đêm khuya khoắt.

Những năm tù ở nhà đá đất Nghệ Tĩnh, cụ Hà Thượng Nhân vẫn được tượng trưng là một cây đại thụ, một cây tùng đứng trước gió, một kẻ sĩ bất khuất, một nhà tu hành thản nhiên đĩnh đạc bất chấp trước những đòn thù của bọn coi tù vô nhân tính.

Những ngày qua đi ở thành đá xanh, những ngày tết đến ở nơi ngục thất đọa đày, những ngày chủ nhật hay mưa bão cổng trại không mở, cai tù áp giải vắng bóng, thì ngày đó là những ngày anh em thân tình quen biết cụ không ai bảo ai lại đến ngồi tụm năm túm ba bên cụ để có trà thì uống, có thuốc lào thì hút, và đọc cho nhau nghe những bài thơ. Buổi trà đàm dù chỉ có một vài cục đường hình móng ngựa, một lon “gô” nước trà, một cái điếu cầy với gói thuốc lào là quà thăm nuôi do vợ gửi ra, vậy mà không khí cũng đủ vui và đủ ấm lòng cho mấy người anh em hiện diện.

Sau vài đợt những người có thân nhân cách mạng được xét tha cho về, kế đến là lệnh chuyển trại để đưa một số tù từ Nghệ Tĩnh vào Nam. Đợt đầu, tôi lên tầu xuôi Nam truớc. Đợt sau, cụ Hà Thượng Nhân lên tầu xuôi Nam sau. Cuối cùng, ở trại Hàm Tân Z30 C, cụ Hà và tôi vẫn ở chung một trại. Khi tôi được trở về đoàn tụ với gia đình, thì, không lâu sau đó, cụ Hà Thượng Nhân cũng trở về lại ngôi nhà cũ. Nhà cũ là ngôi nhà nằm trong một con hẻm. Từ ngoài mặt phố đường Trương Minh Ký đi vào con đường nhỏ, hai bên con đường đó là những ngôi nhà thấp bé lụp xụp, tới một khúc quẹo thì rẽ phải, qua một căn nhà trước sân để những chậu trồng đủ các loại hoa, thì mắt khách sẽ thấy một cái cổng sắt có hai cánh. Hai cánh cửa của cái cổng sắt đó được sơn bằng màu sơn xanh đậm. Một cây hoa ngọc lan với thân gốc nằm đằng sau bức tường của ngôi nhà hàng xóm đối diện với nhà của cụ Hà, cành nhánh vươn lên cao, tàn lá xum xuê đung đưa giữa trời. Nếu vào mùa hoa nở, hoa trắng muốt và mùi thơm bay ra thoang thoảng khắp cả một vùng sân và con ngõ trước nhà.

Ra tù, nhưng cũng như bao nhiêu anh em được thả để trở về đoàn tụ với gia đình, cái giấy “quản chế” vẫn là cái giấy thường xuyên nhắc nhở để cụ và mọi người luôn luôn nhớ rằng, “quản chế” vẫn có nghĩa là người cầm cái giấy đó có thể trở lại nhà tù bất cứ lúc nào và bất cứ lý do nào một khi được nhà nước thu hồi nó. Đó là điều những người tù đã được tha về phải quan tâm đến mọi cử chỉ và hành động, mọi lời nói và giao du với người khác. Biết là biết vậy, nhưng không có nghĩa cụ tịnh khẩu, cửa đóng then cài, xa lánh bè bạn, chỉ vì quá sợ. Thế cho nên, thận trọng, dè dặt và cầm chừng, cụ Hà chỉ hạn chế mỗi khi phải tiếp xúc với người lạ mà mình mới gặp lần đầu và chưa hề quen biết. Còn những anh em bạn bè trong giới văn nghệ xưa cũ, cụ đã hết lòng tin tưởng thì thường thoải mái và cởi mở trong lúc hàn huyên. Cũng đôi khi khoản đãi người này người kia thân tín với một bữa ăn như bữa ăn thịt chó với dăm ba người như nhà thơ Thanh Tâm Tuyền, nhà thơ Nguyễn Xuân Thiệp, nhà thơ Hữu Loạn là người bạn chí thân vừa từ ngoài Bắc vô Nam. Cũng có khi rủ ông Hiếu Chân đến nhà tôi để ngồi nói dăm ba câu chuyện mà mục đích chính chỉ là để được nhìn thấy mặt nhau. Một thời gian sau, ông Hiếu Chân bị công an bắt. Ông Hiếu Chân với vết nứt ở sọ đã chết ở trong nhà tù. Cái chết của ông Hiếu Chân, thời gian đó, Cụ Hà Thượng Nhân có phần e ngại tới số phận bản thân của chính  mình. Cũng như sau đó, qua cuộc xét nhà của nhà thơ Tô Thuỳ Yên, công an cố tình tìm ra bài thơ “Ta Về” để có lý do bắt Tô Thuỳ Yên, thì đã làm rúng động tinh thần tới những người có liên hệ chơi thân với nhà thơ mà trong đó có cụ Hà. Với tính cách thận trọng và đề cao cảnh giác, dù có thể bị theo dõi, bị canh chừng, cụ Hà vẫn không bị làm khó dễ hay bị gọi lên công an làm việc bao giờ cả.

Để khỏa lấp thời gian tù túng và nhàn dỗi, cụ bắt đầu ngồi dịch “Sở Từ” của Khuất Nguyên. Tập vở ghi chép đầy những chữ trên mỗi trang giấy. Thơ của nhà thơ xưa Khuất Nguyên có những bài được cụ dịch ra như: Quất Tụng (ca tụng quất), Triều Tư (giãi bày tâm sự), Bi Hồi Phong (nỗi buồn gió cuốn), Hoài Sa (nhớ Trường sa), Ai Sính (thương Kinh đô Sính), Tự Mỹ Nhân (nhớ người đẹp), Trích Tụng (tiếc đã làm thơ), Thiệp Giang ( qua sông Giang), Tích vãng Nhật (tiếc ngày cũ). Trong khuôn khổ bài viết này, rất tiếc tôi không thể đơn cử một số bài mà cụ đã dịch để đọc giả biết được. Điều may mắn là những bài thơ nêu trên vẫn còn lưu giữ được dù chỉ là bản thảo và chưa bao giờ cụ Hà có ý định cho in.

Thời gian sống cuộc sống chẳng còn mấy thích thú và ý nghĩa, nhà thơ Hà Thượng Nhân có tư tưởng đào thoát bằng cách vượt biên. Xuống tầu vượt biên nhưng tầu mắc cạn, cụ bị bắt. Bị bắt rồi vào tù, cụ khai với kẻ lấy khẩu cung là làm nghề thợ mộc. Giam một thời gian, cụ có lệnh được tha cho về.

Ngày cận kề xuất cảnh, nhà thơ Hà Thượng Nhân ngã bệnh. Thân thể xưng phù. Tứ chi đau buốt. Cụ nằm liệt giường kêu rên chỉ muốn chết. Thuốc cụ dùng để giảm đau nhưng thuốc đó dùng nhiều sẽ tác hại làm mục xương. Mà không uống, cơn bệnh hành ngày lẫn đêm nhức buốt chịu không nổi.

Ngày đã có chuyến bay để rời Việt Nam sang Mỹ, bệnh bỗng giảm, phù thủng không còn phù thủng như trước đây, nhà thơ có thể đi lại bình thường dù phải dùng cây “can” cầm tay để chống đỡ. Trước hôm ra phi trường vài ngày, cụ dùng xích lô đi thăm bè bạn thân quen hết lượt. Cụ có ghé qua nhà tôi chẳng để làm gì mà chỉ để nói lời tạm biệt. Cách hành xử của bậc trưởng thượng đã làm tôi xúc động khi cầm lấy tay cụ, mắt nhìn cụ mà nói thì không nên lời.

Ngày đó nhà thơ lên đường sang đất lạ. Bỏ quê hương xứ sở, bỏ bạn bè quen biết lâu năm, mừng cho cụ đã là con cá hóa long, con chim hồng hộc bay chín tầng mây, nhưng đồng thời cũng là nỗi buồn cho những người còn ở lại để chờ đến lượt mình biến làm chim làm cá được giống như cụ.

Đúng với điều ao ước và mong đợi như bài thơ “Mưa Long Giao” viết vào năm 1975, hồi mới vô trại tù, trong đó có câu:

“Chim nào không có cánh

Cánh nào không thèm bay”.

Có cánh mà không thèm bay chỉ là những con chim cánh cụt. Chim cánh cụt vì trời đất sinh ra loài chim cánh ngắn nên nó không bay trên trời nhưng dưới nước, chim cánh cụt lặn sâu và phóng nhanh như một mũi tên thép. Là chim hồng hộc hay chim cánh cụt vẫn còn hơn là làm con người mang dấu ấn “quản chế” ở trên ngực trong một chế độ của những kẻ cai trị đất nước không có trái tim.

Bỏ xứ lưu vong, cây ngọc lan giờ đây đi vào tâm tưởng. Nhớ và nghĩ đến nó thì cụ Hà thấy. Thấy đấy, nhưng còn đâu mùi hương của hoa, hình dáng của cây, màu xanh của lá trên cành. Muốn ngồi dưới gốc cây, dở ra từng trang tập vở, dịch những bài cổ thi của người xưa, như thuở xa xưa ấy, nay đâu còn làm được. Đất người xứ lạ, cụ tìm đâu ra cảnh cũ. Đêm, có lúc nằm tưởng, cái buồn chợt đến, rồi ngủ mà thấy nức nở khóc vùi. Sáng dậy, hũm mắt đọng nước mắt còn ấm. Tuổi già lãng đãng theo ngày. Rồi tháng và năm. Quanh quẩn với nỗi u ẩn buồn phiền. Óc có lúc nghĩ về quá khứ. Vang Bóng Một Thời như Nguyễn Tuân khi viết truyện. Lật lại cái đã mất để nhớ như Marcel Proust đi tìm thời gian đã mất. Hoài cổ như Bà Huyện Thanh Quan với “thành quách lâu đài bóng tịch dương”, rồi cảm hoài u ẩn khó nguôi. Kẻ sĩ như cụ sống thời nhiễu nhương, như con chim ngậm mỏ, như con cá lặn sâu trốn biệt, như con công khép nhài quạt không muốn múa.

Mùa hạ ở xứ lạ, ngồi ngó qua cửa sổ ra đường. Đường phố dài và vắng. Cái vắng cái tĩnh buồn bã ủ ê. Cây dọc vỉa hè thân gốc đứng thẳng. Vỏ đã sần. Da thịt chai cứng. Sẹo vẩy đóng mấu. Lá đã đỏ và khô. Thẫn thờ nhác thấy bóng dáng Tản Tà đứng đâu đó để nhìn “trận gió thu phong rụng lá vàng”, mịt mờ lãng đãng một cõi trời.

Khép cửa tự vây hãm mình. Chẳng ở ẩn mà hóa ra ở ẩn. Cái xứ người nó lạ vậy. Hóa ra cuộc đời này sống ở đất lạ nó vô nghĩa và vô lý quá. Đợi cái gì đây ở cuối đoạn đường. Cát bụi. “Ashes to ashes. Dust to Dust”. Hư vô.

Dẫu vậy kiếp người buộc ta phải sống. Sinh ra là nợ. Nợ trả xong thời thác. Đuổi bắt quẩn quanh qua cái vòng luân hồi quả báo ai ai cũng rớt vào cõi đó rồi đi.

Khuya đêm đó trời đất sáng ánh trăng. Thắp một ngọn nến, cụ ngồi nhìn lửa bấc vật vờ. Vầng trăng ngó vào cửa sổ. Ánh trăng loang loáng như nước thủy ngân tạo hình những con rắn nhỏ bò trườn trên mặt thảm lót sàn nhà. Và bên kia là khu vườn nhà người hàng xóm. Vườn trồng hồng. Hoa hồng đang xôn xao.

Hồn bỗng thấy giao động. Như đám lá trong vườn tối có gió. Mảnh giấy trải ra hứng ánh sáng của ngọn nến, đầu bút di động, thơ tươm ra như vỡ mạch ngòi. Đấy là chất của óc não. Đấy là máu của trái tim. Khổ đau ràn rụa.

Vùng vẫy như con cá trong vũng cạn. Đêm ngồi chong nến thắp, bấc lụn thoi thóp rồi lụi. Vầng trăng vẫn sáng. Cây phong bên cửa cành nhánh trụi trơ vẫn đứng đó so thân. Cây nhìn trời đất phẳng lặng. Trong bụi tối, tiếng kêu thảng thốt của một con chim lạ. Chim tại sao lại kêu. Tỉnh. Sờ má. Hũm má thấy ướt. Hóa ra đêm mơ thấy cây hoa ngọc lan. Hoa trắng ngần dưới ánh trăng. Ôm cây già, cụ khóc.

 

NGUYỄN TRUNG DŨNG

 

e-mail