La philosophie a cessé d’être undrame pour devenir un chant.
Nếu Kim Khâm muốn giữ những trang này “làm kỷ niệm” thì nhớ đừng “xếp vào những tập sách”. Hãy cột chúng vào nơi gót chân: em sẽ bước đi, những tờ giấy này sẽ rung rinh theo nhịp gót của khuynh thành. Sẽ suốt đời cầu nguyện cho em gặp niềm vĩnh phúc: thành sẽ khuynh, nhưng em sẽ đi vào sóng nước Ngũ Hồ với Phạm Lãi. Hoặc cùng với Quý Phi, Bạch Cư Dị “chốn tiên cung thư thái tháng ngày”. Hoặc cùng với thằng anh nào đó ở lại nơi “cuối chân trời rừng núi mộng trong sương...”

Buồn phố thị cũng xa bay như gió
Cộ xe nhiều cũng nhảy bỗng như hươu
Bờ cõi dựng xuân xanh em còn đó
Bến đào nguyên anh khoác áo khinh cừu
Hồng vàng tụ bữa kia em có thấy
Nước xuôi dòng là cổ độ nhìn theo
Tuổi mười tám bây giờ lên gấp gảy
Mộng miên man là mây phủ lưng đèo.

Thơ là vậy đó thưa em. Còn hỏi: thơ vậy đó là vậy như thế nào? Thì biết răng chừ mà đáp rứa hay ri?
Qu’est-ce donc que la Poésie? Je n’en sais rien en ce moment; mai je soutiens qu’il se trouve, dans tous les mots employés par le vrais poète, pour les yeux un certain phosphore, pour le gou^t un certain nectar, pour l'attention une embroisie qui n'est point dans les autre mots (Joubert).

Phải. Không biết. Thưa rằng anh không biết. Nhưng anh vẫn quyết chủ trì rằng: trong mọi tiếng xử dụng bởi nhà thơ chân chính, có một thứ lân tinh nào đó cho con mắt nhìn, có một thứ mật hoa hay thần-cao-thánh-vị nào đó cho miệng mớm môi mềm, môi mọng, môi cong... mà trong những ngôn từ khác không hề có

“Anh chị nghĩ thế nào về thơ?”

Đề luận thầy giáo ra có phải đúng vậy không, Kim Khâm? Nếu đúng vậy, thì trước hết anh muốn em lưu ý một điều: Anh là ai? Chị là ai? Anh là anh kỹ sư, chị là gái khuê các? Anh là anh thương mãi hay là kẻ vất vưởng cô độc ở Saigon nhớ nhung người cố quận, lang thang từ sớm đến chiều... suốt bốn mùa để sương pha trên vừng tóc? Anh có vợ chưa? Chị có con chưa? Anh chị định làm sui ở nơi nào? Có tránh được cho con cái, cái bi kịch bị ép duyên? tuổi trẻ của anh chị từng đã mấy lần nhìn mộng vỡ tình xiêu? Mấy lần bước vào vườn xuân đưa hai tay vòi những quả đào lay lắt? Rồi ngậm ngùi nức nở vì những quả đào ngó thì gần gũi, mà thật quá xa vắng xa xôi... .

Vâng. Phải xác định những điểm đó trước. Rồi mới có thể rõ vì sao anh kia, chị nọ, đối với thơ lại có những ý tình không thể giống nhau. Vì sao có những loại anh, có những nòi chị không bao giờ chịu mở môi bàn về thơ cả. Ta hỏi, họ chỉ lắc đầu. Ta bảo: hãy thử gắng xác định thế nào là trường thơ cổ điển, biện biệt xem cổ điển khác lãng mạn, tượng trưng, siêu thực..như thế nào. Họ thưa: Rằng tôi không nói.

Không nói, tại sao? Vì biết rằng lời nó không đưa tới đâu. Tôi yêu em, thì tôi chỉ biết nhắm mắt im lìm. Chỉ khi nào có ý định mở ngôi hàng buôn phấn bán son, thì chúng tôi mới huyên náo kéo theo lao xao trước thầy sau tớ.

Vâng. Khâm ạ. Nguồn thơ chân chính trong suốt chảy theo dòng, không hề biết có trường, môn, phái... Mấy thế kỷ ồn ào duy lý, học giả xô đẩy thơ vào những tập sách giáo khoa, vào những thiên khảo luận, họ đã vo tròn bóp bẹp em thơ. Những cơn mưa gió nặng nề. Thương gì đến ngọc, tiếc gì đến hương. Mấy phen em Thơ đã hờn thẹn vô cùng nằm trơ bên đuốc hoa... có phải?
Đó là điều buồn đau mà các ngài Tây Phương ngày nay đã nhận thấy. Những tập sách nói về thơ sau này sẽ không còn cái tinh thần cũ. Người ta sẽ không chia thành trường, không xếp thành loại. Ngàn thu chỉ có một Homère, một Euripide, một Shakespeare, một Tố Như. Nếu muốn xếp loại, thì những con người nọ sẽ ngồi chung “loại” với ai?

Em Thúy Kiều ngàn năm giữa chị em son phấn lầu xanh, vẫn cứ là một linh hồn lất lây cô độc
Trở lại với câu hỏi: “Anh chị nghĩ thế nào về thơ?” thì anh là anh-lơ-láo-một-cây xin thưa: Anh nghĩ rằng Thơ là em-Thúy-Kiều-số-dách. Đất Thừa Thiên hiện giờ có kẻ si mê một cô sinh viên sẽ bảo: Thưa, anh nghĩ rằng Thơ là em Kim Khâm ạ.

Các người dám đáp một lời đó, thì từ nay, những Tố Như sẽ nguôi hận ở Suối Vàng. Miền Mã Ngôi, suối Lồ Ồ, hải đảo Dia-nexos, không còn những vong hồn đau khổ. Cô Cẩm Nhung nở một nụ cười tươi tắn ở trên môi: ta trả nợ tình bằng một giá không đắt. Phải không? Hỡi những nghiệp tài tử đau thương ngàn xưa thê thiết? Các người đã ký thác những gì vào tác phẩm? Không phải để cho con em ngày sau rủ rê lấp lơ lấp lửng. Con em phải chọn lựa cho riêng mình cái ý nghĩa của Tự Do. Từ Đoạn Trường Tân Thanh mà đi, các em phải tái tạo hồn mình theo mạch tiết của Thơ.

K. H. nghĩ thế nào? Với Nguyễn Du thơ là Thúy Kiều. Với Lý Bạch, thơ là Dương Hoàng Hậu, với Homère thơ là nàng Briséis, Hélène, Pénélope hay Nausicaa. Với Shakespeare, thơ là Ophélie hay Juliette. Với Racine thơ là Bérénice. Với người Nam Việt, thơ là Bẽ Bàng của Kim Cương. Với chàng trai nọ ở cố đô, thơ là gì? Kim Khâm hãy đáp giùm cho nó. (Nếu nãy giờ, anh ăn nói có lắm bề mâu thuẫn, thì cái mâu thuẫn kỳ bí đó cũng tại cái câu hỏi về thơ do Kim Khâm mà ra).

Platon xưa từng lên án thi ca... Ông cho rằng thơ chỉ là một trò chơi lai rai lếu láo lăng nhăng, lập lờ hắt hiu như mù sa lãng đãng, sương tuyết phiêu du... Platon quên mất một điều: chính ông cũng là thi-sĩ-một-cây mà ông không biết. Vâng. Triết gia chân chính, xử dụng ngôn từ một cách vi vu như Platon, như Trang Tử, như Nietzsche, như Heidegger.:. vâng, các ông cũng là thi nhân rồi đó.
Phải. Nếu bảo rằng: thơ là lếu láo vì nó lập lờ hắt hiu - thì thử hỏi: cái gì ở giữa bờ cõi tồn sinh này, mà chẳng hắt hiu như cỏ rêu lá úa? Chẳng lẽ thảy thảy cũng là lếu láo cả rứa răng?

Nếu cứ xử dụng tinh thần duy lý nghiệt ngã để tìm hiểu thơ, thì chẳng bao giờ nhận ra tinh túy của Thơ. Ai đem phân tích cái hồng nhan? Cứ nên nhắm hai con mắt lại mà si mê, ắt là đạt được cái lẽ tuyệt vời trong đắm đuối. L'esprit n'a point de part à la véritable poésie; elle est un don du Ciel qui l’a mise en nous; elle sort de l'âme seule; elle vient dans la rêverie; mais quoi qu’on fasse, la réflexion ne la trouve jamais.

Càng suy tư, càng lạc mất bến bờ miền mép. Em sẽ rõ điểm này qua ý nghĩa tượng trưng trong Thần thoại Sémélé. Càng mưu toan luận lý càng dễ bị mất cái phần ngon ngọt của yêu thương. Thơ về trong Mộng: Cũng như Thiên Hương Quốc Sắc về giữa chiêm bao. (Vâng. Từ trước tới nay mơ màng là vậy, mà thật ra có hề được ngó em rõ mặt bao giờ!) Elle est un don de Ciel... Elle sort de l’âme seule. Phải. Đó là một thứ của quý của Trời cho. Chỉ riêng linh hồn đau thương là đẻ ra được Thơ và Mộng, và Bóng và Hình và ảnh của Kiều của Thúy, của Đạm, của Kim, của...

Nói tới ý tưởng cũng được. Nhưng ý tưởng phải đạt tới chỗ tinh thành thì mới bắt gặp hồn thơ. C'est surtout dans la spiritualité des idées que consiste la poésie. Nếu không, thì nhìn đâu cũng thấy những ngổn ngang gò đống. Em Thơ sẽ chẳng khi nào chịu vượt những cõi bờ cách ngăn u hiển để về trò chuyện chị và em.

Lòng em nhớ lòng anh từ vạn kỷ
Gặp hôm nay nhưng hẹn đã ngàn xưa
Yêu giữa đời mà hồn ờ trong mơ
Tình rộng quá, đời không biên giới nữa.
H.C.

Thi sĩ thật sự không bao giờ nói tới triết học (Tôi muốn nói tới cái thứ triết học bị những Heidegger lên án). Nếu có bàn có luận, thì đó là sự nhượng bộ rất buồn. Cuộc sống có những nhu cầu. Mộng phiêu diêu cứ phải ngậm ngùi xếp cánh rúc vào những đường quanh ngả quẹo của tồn sinh. Xử dụng óc duy lý, duy luận để đo đếm mãi. Cô Kim Khâm ạ. Đo đếm đến một lúc nào linh hồn bị ăn mòn ruỗng mất không hay. Sực có lúc giật mình nhìn lại: hồn thơ đã chết tự khi nào. Đó là bi kịch chung của nghiệp tài tử: bước vào đời với lòng thơ lênh đênh bờ cõi, bị lôi cuốn sấp ngửa mấy phen... mười lăm năm, bấy nhiêu lần ngửa nghiêng với những khách vào trước ra sau, thì còn chi là cái hồng nhan của buổi đầu hoa mộng? “Vòng tay đẹp như cành xuân thơ dại”, đến một lúc nào, chỉ còn là xương khớp khẳng khiu. Tội nhất là: chính người em xa vắng thơ ngây cũng không chịu hiểu cho anh. Cứ bảo anh: “viết cho em một bài bàn về Thơ để em giữ làm kỷ niệm”. Em sẽ giữ nó ở đâu? Tại sao em bảo em sẽ xếp vào trong tập sách? Thế là em đã về hùa với Định Mệnh để ma nghiệt cái thằng anh. Tại sao không để yên cái thằng anh triền miên trong ước vọng - Trang hồng kim hải ra hoa. . .trổ bông mùa phượng cũ đà hồ phai... ?

Tại sao? Tại sao thế hở em? Le fait de “poématiser” sur la poésie n'est-il pas l'indice d’un égarement dans la contemplation de soi-même? (Heidegger - Hoelderlin et l'essence de la Poésie). Triết gia nọ đã đau lòng nói thế. Vì nhận rõ khoảng cách giữa mình và thi sĩ. Loay hoay xử dụng ngôn từ để quanh quẩn xoay vòng quanh bức hồng quần của cô Thơ mà nấc nở khen mãi rằng cô Thơ sao mà thơ mộng quá, thì há chẳng là phụ lòng cô Thơ lắm đó sao? Và há chẳng là dấu hiệu của lạc lầm, lạc lối về thu mộng trang mây, lạc cả phương hướng của chân trời chiêm niệm thực thể của chính mình? N'est-ce pas en même temps avouer que l’on est frustré de la plénitude du monde? Há chẳng là đồng thời thú nhận rằng mình bị hoành đoạt mất cái kho tàng du sung nhất của đời? Poématiser sur la poésie, n 'est-ce pas quelque chose de tardif ? Thêu dệt trong cùng quẩn, há chẳng là một cái gì quá muộn chăng em?

Dès lors, l'initiative de notre projet contient en elle-même la raison de son échec. Từ đó cuộc dò dẫm khởi đầu của dự phóng chúng tôi tự ở-nơi-nó đã mang chứa đủ cái căn nguyên của thất bại.
Người Thơ không có thái độ đó. Buổi ngẫu nhĩ tao phùng, duyên may dun dủi, tình cờ đẩy đưa nhau về hội đố lá, ngó mặt nhau buổi hội Hoa Đăng nhìn hình hài nhau trong mộng... người thi sĩ chỉ biết nghiêng đầu lặng lẽ nghe thùy liễu ru giọng thiết tha. Và nếu mở môi, thì lời lời phải ngân theo nhịp nhàng tiết điệu. Và chỉ riêng một người em xa vắng được quyền nghe.

Khổ sao? Tồn sinh cứ ngày càng xô dồn người Thơ vào ngõ bí. Chính hình ảnh thiên thu của Thơ Mộng cũng không chịu êm đềm nghe gió Hương Giang thổi lên thông rờn núi Ngự. Tất cả tại ai?

K. H. nghĩ sao? Nếu cần viết bài luận cho giáo sư đọc và phê, thì K. H. cứ tìm tới Chassang - Senninger, Desgranges, Lanson giở ra kiếm tài liệu. Có đầu đuôi, có ngành ngọn. Có “bố cục” phân minh. Không lai rai chán chường như tâm hồn thằng anh lây lất.

Muốn rõ quan niệm của “triết gia” hiện sinh nào đã thâm cảm thấy rằng mình chỉ là những kẻ đi đánh cắp những viễn tượng vi vu của thi sĩ, thì K. H. hãy đọc Nietzsche, Gabriel Marcel, Heidegger...

Thưa em. Em mang trong mình đủ mọi tố chất của LY TAO. Em thừa sức giúp bọn đàn ông thoát vòng triền lụy, vì lẽ gì em chưa chịu làm Béatrix để chúng tôi thành danh? Làm Laure để chúng tôi thành Pétrarque? Làm Diotima để chúng tôi thành Hoelderlin? Chúng tôi muốn theo chân Đường Minh Hoàng. Ai chịu múa vũ điệu dặt dìu của Dương Hoàng Hậu?

Anh chờ em đáp. Nếu em ngoảnh mặt không nghe, nếu em để cho “lượng xuân vàng võ”, thì người thi sĩ đành quay về nhung nhớ những thần tượng xa xôi.

Nằm mơ thần tượng nào xưa
Mắt khô nước mắt chưa vừa xót thương
Hồn lìa xa xứ yêu đương
Lượng xuân vàng võ chán chường tài hoa.
HOÀI THƯƠNG

K. H. có biết rằng, đi vào cõi Thơ, trò chuyện với LY TAO là giấn thân vào hiểm họa? Đi một mình chúng tôi sợ lắm. Vì bước vào bờ cõi nọ là bước vào lĩnh vực của “sấm chớp thần khải”. Và thực-tại-người-da-máu đè nặng lên thực-thể-tinh-anh. Làm thế nào bước đi? Giữa Siêu Thể và Tồn Sinh có bao nhiêu trùng quan bụi đỏ...

Màu con mắt bên màu xuân xiêu đổ
Ở bên kia nhìn trở lại bên này.
Gió lay lắt bốn phương về dồn tụ
Bụi thu mờ ai phủi với hai tay?

Hai bàn tay chúng tôi khẳng khiu xương đốt. Vì lẽ gì những bàn tay bất tuyệt ngọc ngà không chịu giao nối cho?

Nãy giờ gây gổ với cô nhiều quá. Phải. Có một cô em xinh đẹp nhất của cố quận cố lý cố đô, thế mà không biết chiều theo ý em lơ thơ đầu mộng, quả là chúng tôi đắc tội vô cùng vô hạn với em.
Tại sao? Tại sao tệ?

Ấy chính bởi tại quá bồi hồi. Chúng tôi lấy giọng chua chát. Vì nếu không, thì biết thế nào mà phô diễn ý thân yêu. Nếu cô không bực mình, nãy giờ vẫn kiên nhẫn mỉm cười đọc với cõi lòng rộng rãi, ắt có nhận thấy rằng tôi không đi xa đề của cô bao nhiêu. Vẫn nói chuyện thơ đấy chứ. Đi vòng quanh. Đi lạc hướng. Để đi về. Đi xa xôi. Nghĩ rằng ở chân mây có cõi bờ trùng ngộ... Tìm tới Thơ không thể theo con đường thẳng. Nẻo về Bến Mộng nhiều lối rất mông lung. Mộng là kỳ bí. Thơ là huyền nhiệm. Mọi vật gần gũi bỗng rất xa xôi. Nhưng chính cái kỳ bí xa xôi lại phơi bày thực thể. “La poésie éveille 1’apparition de l'irréel et du rê ve face à la réalité bruyante et palpable dans laquelle nous nous croyons chez nous. Et pourtant, c'est tout au contraire ce que le poète dit et ce qu’il assume d'être, qui est le réel.”

Phải không? Chính cái vẻ tuyết sương mơ hồ lãng đãng của bóng-hoa-dung-chưa-được-ngó-bao-giờ, chính đó là sự thật? Thật hơn cái thật-tại-rập-rình huyên náo va chạm ở bốn bên? Phải rồi. Nằm giữa gian nhà trong khu phố này, tôi tưởng đây là nhà tôi. Nhưng không. Nhà tôi ở bến khác. Tôi phải đi vào cõi mộng mơ hồ mới sống thật sự với bản thể của “nhà tôi” hiện nằm tư lự chờ mong ở chân trời nào, ai biết? Thi sĩ là cái kẻ chối bỏ cái gần gũi quen thân, để chạy vào hắt hiu nghi ngẫu, nắm và cầm lấy cái thực tại bơ thờ này để nhìn rõ mặt tượng số u uyên. Và quay trở về, lấy ngôn ngữ LY TAO mà vẽ lại bóng dáng biểu trưng kia để “ra dấu' cho đời, nhắc nhở với đời rằng: giữa rạc rời của tồn sinh lổ dổ, có một cái-gì-đã-Thành-Tựu. Và xin tiên báo thêm: còn một cái-gì-chưa-Thành-Tựu đó.

Le “dire “ du poète consiste pour lui à surprendre ces signes, pour ensuite faire signe à son peuple. Cette surprise des signes est une réception, mais c'est en même temps aussi un nouveau don, car dans le “premier signe” le poète discerne déjà aussi l'Accompli, et met hardiment dans sa parole ce qu’il a apercu, pour prédire le Non-encore-accompli.

Cái chưa-thành-tựu nọ, ai có thể cùng mình giúp cho nó thành tựu hay không? Niềm tương giao giữa những thực-tại-tồn-sinh có thể xóa bỏ được những cõi bờ chia cách? Để những linh hồn lang thang dò dẫm có thể đề huề đứng sát cánh mà tạo mộng bên nhau? Cái đó còn tùy. Tùy lá cây. Cồn sương, bến cát.

Người Thơ đã nhận. Người Thơ đã đưa. Chúng ta có chịu đón? Và xô Tinh Thần táo bạo vút cánh bay như chim Ó lên chín từng vũ bão giữa không gian?

...L'Esprit hardi prend son vol comme 1’aigle
Vers le tempêtes, prophétisant
Devancant ses dieux à venir...

Bọn thi sĩ quả là bọn ăn nói lăng nhăng gàn dở như người say rượu. Cô K. H. có bực cười?
Chúng nó sống bê-bối-một-cây mà mộng những dung-nhan-số-dách. Cứ đòi nắm cho được cành lá la đà của Tượng Số Siêu Nhiên. Những Tượng Số kia của Ẩn Ngữ chúng đọc bằng hai con mắt thao láo canh chầy, vâng, chúng cứ bảo đó là “ngôn ngữ của thần linh tự thiên thu vòi või”... Les signes sont depuis le lointain des âges le langage des dieux...

Nếu những biểu trưng kia quả đúng là ngôn ngữ của chư thần thì hẳn cái kẻ hiểu được tiếng nói của biểu trưng, cũng là thần linh luôn đấy ạ. Và thằng thi sĩ tự cho mình là một thứ thiên thần của Trời Xanh chịu đọa đày một thời gian nơi đất trích. Bao giờ nó sẽ lại về Trời? Em có sẽ chịu làm Tiên Nữ để bước theo? Nếu không hẳn là thiên thần thì cũng xin được thưa: Rằng lũ bọn chúng tôi là sứ giả của Thiên Đình, có bổn phận làm môi giới cho người trần có dịp trò chuyện răng môi với Thiên Tiên môi mắt. Người trần có vui lòng nghe tôi để tham dự cuộc hội thoại với các ngài Chí Cao? Người đời có thấu cho cái nỗi đoạn trường của sứ giả? Lìa Thiên Đình, rời biệt Tiên Nữ, về với nhân gian để chịu những ruồng bỏ của nhân gian? Vốn xưa nay lũ chúng tôi được nhân gian coi như lũ nửa điên nửa dại... Le poète est un “jeté-hors”, un rejeté dans cet entre-deux entre les dieux et les hommes. Suốt đời vất vưởng lang thang bị ném ra khỏi vòng vui say của người phàm và của thần thánh, chúng tôi kêu gào trong sa mạc. Lời lời vọng hưởng về đâu? Không biết. Thưa rằng anh không biết.

Chỉ còn có thể tự an ủi: dù sao thì thoạt tiên và duy chỉ ở cái thế đứng chênh vênh kia giữa hai cõi, mà con người được quyết định rõ cái thân phận, và cái thực-tại-người được thiết lập chơi vơi. C'est en premier lieu et uniquement dans cet entre-deux que se décide qui est l’homme et où est établie sa réalité-humaine. “C’est poétiquement que l'homme habite sur cette terre.”

Trên trái đất tròn quay, con người trú ngụ là trú ngụ một cách Mộng-và-Thơ. Nếu không, thì chỉ còn lại... la-de và mô-bi-lét, xi-nê thường trực và... và gì, xin K. H. tiếp giúp lời cho. Em sẽ bảo rằng: Chớ nên bận lòng lai rai nữa nhé.

Người hồng nhan khi bằng lòng về giữa nhân gian bước đi giữa mùa thu thổi gió, với bàn chân em năm ngón nhỏ như sương đầm lá ướt, đồng thời em đã mang về trong mỗi phút mỗi giây của đời người thi sĩ, biết bao nồng nàn si dại, bao nhiêu vắng lặng mơ màng ở giữa xương máu phân vân... Và thoắt thôi, tiếng thơ đã dậy dàng tiết điệu. De cette manière, le poète recommence à entendre dans le vers, le pas, la palpitation accélérée, la respimtion retenue... Tiếng phập phồng của hơi thở hồn em, vèo bay trong vần nhịp, biến ngôn ngữ cũ kỹ ngàn đời thành tiếng nói mới mẻ vô song. Tôi lắng tai. Và bốn bề phong cảnh cũng lắng tai. Và đưa mắt ngó

Em về bủa rộng chiêm bao
Buồn sông bóng mạ chìm sâu bên dòng.

Tại sao?

Ấy bởi vì không thể nói tại sao được cả. Chỉ biết rằng... Depuis que je suis un homme, chaque impulsion de mes sens vient aboutir à l’image de votre beauté. Lorsque je songe à ce retour vers vous, à votre réception, à ce miracle de contempler de mes propre yeux la reproduction matérielle de ce que vous êtes devenue au dedans de moi, tous mes souvenirs, mes vagues réminiscences de bonheur, tous mes ardents désirs d'apaisement par la beauté, se lèvent vers l'accomplissement.

Phải. Tự cái ngày tôi làm thằng người có hai con mắt ngó, mỗi nhịp động của máu của xương của giác quan thao thức, thảy thảy đều đi về chìm lặng trong ảnh hình huyền ảo của hoa dung. Mỗi khi tôi nghĩ tới buổi trở về với em, hình dung nỗi ân cần đón đợi, mường tượng sự kỳ diệu được mở mắt ngắm nhìn sự thể hiện (trong dung nhan nơi vầng thơ ngây lòa xòa mái tóc) những gì của người em đã thành tựu trong mộng mình, thì mọi kỷ niệm mông lung về hạnh phúc, mọi ước vọng thiết tha thanh thản bởi thiên hương, vâng, mọi thứ rối rắm mơ hồ cùng đứng lên hướng về Trọn-Lành-Viên-Mãn-Hoàn-Tất-Vi-Vu.

Nằm xuống cỏ nghe tràn lan nước gội
Chảy vòng quanh thu Lục Tỉnh bao la
Cồn Sa Đéc Sóc Trăng sương vòi või
Gió lên bờ Kim-Hải sóng xanh xa...

N'importe quel objet sur lequel tombe mon regard réflète ma vie tout entière
récapitulée. Phải. Bất cứ đồ gì,vật gì, con mắt tôi nhìn cũng cùng phản chiếu trọn cuộc đời tôi được thu tròn thu gọn giữa dung nhan. Alors 1’objet s'est élevé des étreintes de l'enfer à l’infini d'une certitude divine. Và từ đó, đồ kia, vật nọ, đã thoát khỏi vòng ma nghiệt u tối của âm ty để vi vút xa bay về vô biên của tin yêu thiêng liêng trời xanh vô hạn. Tôi chịu làm nô lệ cho riêng một khuynh thành quốc sắc, để cuối cùng tôi vỡ lẽ huyền diệu quyết liệt của tự đo: 1’assujettissement à l'objet était tel qu’il est sortait enfin une décisive liberté.

Tôi đẩy nguồn thơ đi tràn lan khắp nẻo,
ngập hết cõi bờ lơ láo của tồn sinh.
Nói nữa sao em? Những lời lỡ dở
Đường lây lất chiều bay sương lổ đổ
Đứng bên trời em ở lại hôm qua...

Tất cả tại ai? Bỗng dưng mà tôi thành thi sĩ? Bỗng dưng mà nói chuyện thẩn và thơ? Núi non bỗng dưng mà được thổi bay về nằm giữa phòng văn bấy lâu “hơi giá như đồng, tóc se ngọn thỏ, tơ chùng phím loan?” À qui la faute? Một tà áo trắng phất phơ, ai gật đầu vén xiêm ngồi xuống? Mọi nỗi lận đận lao đao gập ghềnh khúc khuỷu, bỗng dưng mà mờ tan đi mất, vì một mái tóc đã lòa xòa chiếm cứ hết ba mảnh không gian của tồn sinh hiện hữu.

Vàng nhẹ bước lung lay tóc mái
Màn phù dung êm ái đêm Xuân
Vai ngần với tóc xanh buông
Dựng càn khôn giữa loạn cuồng si mê

De toi descendent le miel, et l'aurore et les moissons étoilés. . .

Mọi sự đều do “ai” mà ra cả đấy. Mật và hương, bình minh Thơ và hoàng hôn Mộng, và mùa màng đồng lúa lóng lánh như ngàn sao, và thiều quang tỏa rạng cho bốn bề nhấp nháy với bốn bên, và rượu thần và rượu thánh thiêng liêng của trời cao hẹn ban xuống cho chiều tà khát khao đương ngóng đợi... vâng, thảy thảy đều tự em mà Hồng Ân được chan rưới xuống. Em là ai? Là Olivia Curtis hay Marie Luce Jammagne? Là Alissa hay Cosima Liszt? Là Penthésilée, Briséis hay Nausicaa? Em gieo hạnh phúc cho đời lầm lội đương ngẩng mặt đầm đìa lệ chảy chờ mong. Em là Thiên Thu của Thơ vậy.
Và nếu vì một lẽ gì mà hai con mắt em lưa thưa dàn lệ, thì bốn bề thiên hạ cũng thay màu sầu tủi theo em. Une larme tomba de tes yeux. J'ai regardé le monde dans le miroir de cette larme. Et les abimes du monde me sont apparus. Và bao nhiêu hang sâu hố thẳm của đời bỗng hiển hiện trước mắt anh.

Vì em đã khóc
Đổ xiêu tồn hoạt ê chề
Dẫm khăn hồng lệ khóc Tề Tuyên Vương...
Ngậm ngùi sầu mộng Kim Cương
Thoảng tai nức nở như hường nhụy xiêu
Gió thu buột cánh hoa chiều
Tồn sinh nhỏ lệ đến điều não nhân...

Huyền diệu thay và nguy hiểm thay. Em bước vào vòng tồn sinh của tôi, em từ trời Lục Tỉnh bao la dìu dặt tiến về, em đã hiến dâng tôi những “cảnh huống nghi ngẫu của thương yêu”: Đó là những dịp may, và đồng thời cũng là những hiểm họa. Vì em, anh có thể thành Thiên Thần. Vì em, anh có thể thành Ma Quỷ. Anh có thể mang một chai a-cít chạy khắp bốn chân trời tìm kiếm những thằng tình nhân cũ của em, để mở nắp chai ra và tạt a-cít vào mặt chúng. Hai mảnh linh hồn va chạm vào mình mẩy tứ chi nhau có thể giúp đỡ nhau đề huề bước tới, vói bắt quả la đà của Thơ-Thắm-Tự-do, mà cũng có thể vì nhau mà đôi bên cùng chịu trầm luân trong hệ lụy tạo ra biết bao gò đống ngổn ngang.

Comment m'accommoder de cet autrui qui me heurte? Dépend-il de moi qu’il m’y aide? (Jasper). Tôi lóng cóng tự hỏi mình: làm thế nào đừng gây nên đổ vỡ? Mọi sự có tùy thuộc ở tôi không? Em phải giúp tôi? Tôi phải làm thế nào để em chịu giúp tôi thực hiện mộng tồn sinh nhấp nhô ở mép bờ cành chim lá gió? Ngõ về vĩnh viễn ra sao. Có bóng vang đầu nước? Có hình lồng cuối hoa? Có mùa mây trên tháng năm tròn... ngày vui thứ nhất, trái tròn sơ nguyên?

Em sẽ bảo rằng. Em sẽ bảo rằng. Em sẽ bảo rằng.
La poésie est un écho qui demande à une ombre danseuse d'être sa partenaire. Thơ là một tiếng vang nằn nì một bóng lượn hãy cùng mình làm đôi lứa vi vu. Yêu cầu cộ và xe hãy nhảy múa theo vũ điệu con én trên kim hải bể-vàng-bể-bạc-bể-ngọc-bể-ngà. La poésie est le journal d’un animal marin qui vit sur terre et qui voudrait voler. Thơ là nhật ký lai rai của một con thú của bể khơi sống ngu ngơ trên mặt bằng của đất...; sống trên mặt phẳng của bãi và.:.; sống trên mặt lì của sa mạc vẫn...; sống ở đâu bất kỳ mà sao vẫn cứ muốn cất mình bay bỗng lên vòi või trời xanh.

La poésie est la trace fossile, dans une pierre, d'une nageoire et d'une aile, avec entre elles un serment illisible. Thơ là một dấu tích hóa thạch nằm trong thớ đất trong lòng đá, trong dạ kim cương, một dấu tích chiếc vây cá và cánh chim ở hai bên, với một lời nguyện ước mông lung nằm ở giữa. Nguyện ước gì? Đọc mãi không ra. Xin người hãy đọc hộ.

La poésie est un ciel assombri par une migration de canards sauvages. Thơ là một bầu trời mịt mù phiến động bởi một bầy vịt dại di thê. Tại sao? Thơ ám lệ mịt mùng vây cõi Bắc. Giục về Nam hồng nhạn hãy thiên di... Vì sao thiên di về Nam sớm? Vì: La poésie est le dressage de ce paradoxe: la terre, qui met la vie au berceau, et puis qui la met au tombeau. Thơ là sự thiết lập một sự kiện mâu thuẫn kỳ nghịch vi vu: trái đất này đem tồn sinh đặt vào lòng nôi thơ dại, rồi sớm chiều đã vội đem sinh tồn sống động khép vào trong lạnh lẽo nấm mồ sâu.

La poésie est un document imaginaire qui explique comment on fait des arcs-en-ciel et pourquoi ils disparaissent. Thơ là một văn thư huyền ảo giải thích cái lối tạo những mống cầu vồng, và cắt nghĩa vì sao những mống cầu vồng lại tan biến.

Vì sao, K.H.? Vì sao Hoàng Hậu đã một lần về rung rinh bên thùy liễu, rồi bất ngờ bỏ đi xa biệt, để ta đứng một mình nhìn ngó ngu ngơ ?

Ngàn thu trắng, lá thu bay
Buồn tiêu tao để bên ngày tháng đi...
...Vì em phiền mộng sương ngần
Cỏ Yên tơ bích dâu Tần gục cong...

Thưa em. Nếu giáo sư hỏi tôi : - “Trò nghĩ gì về Thơ?” thì tôi xin đáp : - Thưa Thầy, con có một người yêu mơ hồ xa vắng. Con cố nhìn bóng em ở mười hướng không gian. Bốn mùa đi qua, con chưa thấy mặt. Nhớ nhung nhiều quá, con đem thơ ra lặng lẽ đọc thật to. Và con nghĩ : Phải rồi. Thơ có thể tạm là biểu trưng cho hình ảnh thân yêu của người em xa vắng.

Bùi Giáng

(Tư Tưởng Hiện Đại, SàiGòn, 1962)