"...Ở khắp các tầng lớp trong xã hội Việt Nam đang có khát khao thay
đổi. Khát khao ấy không bắt nguồn từ các lực lượng thù địch mà từ những
người Việt Nam khác nhau yêu đất nước của họ và muốn có tương lai tốt
đẹp hơn càng sớm càng tốt..." - Jonathan London
*
BBC -
Sau những năm xung đột và khó khăn, Việt Nam dần nổi lên ở châu Á như
nền kinh tế công nghiệp hóa mới nhất. Nhưng những thay đổi xã hội và
kinh tế hiện tại lại thách thức sự cai trị của nhà nước độc đảng, trong
đó có sự phát triển sôi động của không gian blog. Chuyên gia về Việt Nam
Jonathan London phân tích phản ứng của nhà nước với các blogger trong trường đấu chính trị đang thay đổi ở Việt Nam.
*
Jonathan London
- Hai thập niên trước, cứ 10,000 người Việt Nam mới có chưa đầy một cái
điện thoại, một tỉ lệ thuộc hàng thấp nhất thế giới. Ngày nay, ở đất
nước 90 triệu dân, cứ mỗi 100 công dân thì lại đếm được tới 135 chiếc
điện thoại.
Tỷ lệ tiếp cận Internet cũng đã cất cánh. Cứ ba người thì có hơn một
người nối mạng so với tỉ lệ một trên 33 của một thập niên trước. Lịch sử
rõ ràng đã tăng tốc ở Việt Nam, mang đến cả cơ hội và những rủi ro.
Tác động của internet đối với văn hóa chính trị của Việt Nam trở nên đột
ngột và quan trọng. Cho tới gần đây, việc tiếp cận thông tin, tin tức,
quan điểm không bị kiểm duyệt về Việt Nam vẫn chỉ giới hạn trong phạm vi
quan chức có quyền.
Tình hình đã thay đổi sâu sắc. Có lẽ nổi bật nhất là việc viết blog về
chính trị nay trở nên phổ biến ở Việt Nam, bất chấp những nỗ lực của nhà
nước muốn nhổ rễ nó.
Hình thức viết blog chính trị ở Việt Nam cũng đa dạng.
Một số blogger có nguyện vọng thành nhà báo độc lập. Người khác lại tập
trung vào các vụ scandal và đồn đoán, nhất là nếu chúng liên quan tới
các đầu lĩnh chính trị của đất nước.
Những người khác quảng bá cho đối mới chính trị và cảnh ngộ của các tù
nhân lương tâm đang dần tiều tụy trong nhà tù Việt Nam. Những người này
được vô số blogger trên các trang mạng xã hội khác như Facebook tán
thưởng và tham gia.
Khi họ bị bịt miệng, qua việc bắt bớ hay cách nào khác, lại có các
blogger khác nhanh chóng thay thế và dồn dập cơn bão chỉ trích trên
internet phản đối chiến thuật đàn áp của nhà nước.
Khát khao thay đổi
Lên tiếng về chính trị ở Việt Nam kèm theo nhiều rủi ro.
Trong năm qua, một số blogger đã chịu án tù dài theo luật hà khắc nhằm
làm im tiếng các nhà bất đồng chính kiến và gieo sợ hãi trong dân chúng.
Điều kiện tù đày ở Việt Nam có thể khắc nghiệt. Trong tù, hành hạ thể
xác và tinh thần – và cả chết sớm – là chuyện thường tình. Bên ngoài,
phân biệt đối xử với người thân của họ cũng đã thành lệ.
Mời quý vị đến với Việt Nam của đầu thế kỷ 21, quốc gia chín mọng tiềm
năng nhưng đang rạn nứt vì gánh nặng của một hệ thống chính trị không
hiệu quả.
Một đất nước khao khát hiện đại nhưng chính nhà nước của nó lại thẳng tay trừng trị những kêu gọi thay đổi căn bản.
Các blogger của Việt Nam chỉ là một phần quan trọng của một chiến dịch
chưa từng có, tuy vẫn chỉ tổ chức lỏng lẻo. Nó nhắm tới việc cổ động,
thậm chí thuyết phục chính quyền độc đảng của Việt Nam thực hiện đổi mới
chính trị một cách căn bản.
Bị miệt thị là “kẻ thù” và “thế lực thù địch” bởi những yếu tố bảo thủ
trong chế độ, thường xuyên bị đe dọa, họ kiên quyết muốn thấy đất nước
mình phát triển những thể chế xã hội càng đa nguyên, minh bạch và dân
chủ.
Không còn giấu giếm
Chủ tịch Trương Tấn Sang gặp Tổng thống Obama ở Nhà Trắng hồi tháng Bảy
Trong quá khứ, blogger của Việt Nam giấu mình dưới những cái tên giả
trên mạng để tránh bị bắt và để bước một bước trước chính quyền.
Nhưng ngày càng có nhiều người Việt Nam lên mạng công khai để được lắng
nghe. Họ vẫn tiến hành cẩn trọng nhưng với sự tự tin và quyết tâm.
Thực vậy, trong một thời gian ngắn, bất đồng chính kiến một cách công
khai đã trở thành một đặc tính chắc chắn của xã hội Việt Nam. Văn hóa
chính trị của đất nước này đã thay đổi trên những khía cạnh cơ bản.
Và công khai kêu gọi đổi mới cũng không chỉ dừng ở giới trẻ thạo công nghệ.
Đầu năm nay, 72 viên chức và nhà phân tích, còn làm việc và đã về hưu,
công khai kêu gọi kết thúc chế độ độc đảng ở Việt Nam. Kiến nghị 72 là
bước bạo dạn và tới nay đã có được 14.000 chữ ký, rất nhiều người trong
số đó vẫn nằm trong bộ máy của đảng – nhà nước.
Mặc dù bị nhà nước bác bỏ, bản kiến nghị vẫn tự do lưu truyền trên mạng.
Cuộc bàn luận công khai trên mạng đã là một bước ngoặt không tranh cãi
được trong sự phát triển chính trị của đất nước.
Thế nhưng, những sự kiện trên không thể xảy ra nếu đã không có các thay đổi quan trọng trong chế độ.
Thực vậy, chính trị bên trong Đảng Cộng sản thường rất ảm đạm, thậm chí
chán nản, nhưng đã trở thành thú vị, Nó thể hiện một mức độ bất trắc
chưa từng thấy kể từ những năm 1940.
Chính trị bè phái mà đã kiềm giữ được trong quá khứ nay đã nhường chỗ
cho một cuộc đấu tranh công khai, phản ánh cuộc khủng hoảng lãnh đạo.
Kinh tế trì trệ
Bản thân cuộc khủng hoảng này là sản phẩm của nhận thức rằng các nhóm
lợi ích và sự kém cỏi trong đảng làm xói mòn tương lai của đất nước. Để
hiểu được cuộc khủng hoảng này, người ta chỉ cần nhìn vào kinh tế.
Trong nhiều thập niên, Việt Nam là quốc gia nghèo nhất châu Á. Chiến
tranh và cấm vận của Mỹ và Trung Quốc khiến đất nước này nhìn chung bị
cô lập khỏi thương mại thế giới.
Thế nhưng đổi mới thị trường cuối thập niên 1980 và đầu những năm 1990
làm bùng nổ tăng trưởng kinh tế. Lao động ở Việt Nam vẫn tương đối rẻ,
cộng với việc gần với Trung Quốc và các thị trường Đông Á khác, và mối
quan hệ ngày càng phát triển với châu Âu và châu Mỹ khiến đất nước này
trở thành nam châm thu hút đầu tư nước ngoài.
Trong giai đoạn này, Việt Nam đã cải thiện mức sống một cách đáng kể, dù không đồng đều.
Tuy nhiên trong 5 năm qua, quỹ đạo tăng trưởng của Việt Nam đã dần chậm
lại do quản lý kinh tế sai lầm. Sai lầm quản lý là do các nhóm lợi ích
mà sản phẩm chính của nó là trác táng và lãng phí.
Trong khi kinh tế Việt Nam vẫn phát triển và sẽ tiếp tục phát triển ở tỉ
lệ vừa phải, năng suất của nó khá yếu ớt. Những đổi mới được đề xướng
từ thập niên 90 đã mất đi đà tiến.
Nhà nước thất bại trong việc giải quyết các vấn đề cơ bản một cách đầy
đủ, chẳng hạn như bế tắc trong cơ sở hạ tầng, nhu cầu về lực lượng lao
động có kỹ năng và minh bạch trong quản lý và điều tiết kinh tế.
Trong khi đó, quyền lực của nhà nước quá thường xuyên được những người
đứng đầu sử dụng cho chính họ và đồng minh của họ. Đất nước trở nên bức
bối.
Kiềm chế blog
Cho tới gần đây, câu trả lời thường lệ của chính quyền đối với các kêu
gọi đổi mới là trấn áp. Điều này đã làm vấy tên tuổi của Việt Nam và làm
yếu đi những nỗ lực tăng cường quan hệ với những quốc gia như Hoa Kỳ.
Không có dấu hiệu cho thấy các vụ đàn áp đang giảm đi. Nhưng nỗ lực công khai thuyết phục đổi mới cũng không giảm.
Nhưng liệu tình hình có đang đến lúc dầu sôi lửa bỏng?
Trong những tháng gần đây, chính quyền đã sử dụng Điều 258 bộ luật Hình
sự Việt Nam, quy định nhiều năm giam giữ đối với tội danh “lợi dụng các
quyền tự do dân chủ” và xâm phạm “lợi ích nhà nước”.
Tháng trước, cảm thấy có cơ hội chính trị từ cuộc gặp giữa Chủ tịch Việt
Nam Trương Tấn Sang và Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama, 103 blogger đã
viết kiến nghị phản đối điều 258.
Chỉ vài ngày sau cuộc gặp, chính quyền Việt Nam ra Nghị định 72, sẽ có hiệu lực vào ngày 01/09.
Nghị định này có vẻ giới hạn chặt chẽ việc viết blog chính trị bằng cách
cấm người dùng internet không được nhắc tới các “thông tin tổng hợp,”
trích lại “thông tin từ các hãng thông tấn nhà nước hoặc các trang web,”
hay “cung cấp thông tin chống Việt Nam; gây phương hại đến an ninh quốc
gia, trật tự an toàn xã hội; phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc".
Nhưng mục tiêu chính xác mà nghị định nhắm tới và khả năng thi hành của nó vẫn không rõ ràng.
Tình hình khó đoán
Nhu cầu đọc tin qua internet ngày càng tăng
Chỉ vài tuần trước, một nhà hoạt động dũng cảm người Việt Nam kể lại
cách cô trốn khỏi nhà từ 4:30 sáng để tránh bị công an giữ, để tham gia
chiến dịch ủng hộ quyền chính trị.
Trong khi đó, hôm 13/08/2013, một nhóm nhỏ thanh niên Hà Nội, những
người khá năng nổ về chính trị trên mạng, bị đàn áp bạo lực, điện thoại
và máy tính xách tay của họ cũng bị tịch thu.
Cũng trong tuần đó, một nhân vật khá nổi trội của đảng Cộng sản thúc
giục đồng đội trước kia của mình ra khỏi Đảng để cùng tham gia đảng Dân
chủ - Xã hội mới chưa được thành lập.
Cuối tuần đó, trong một quyết định bất ngờ và kịch tính, nhà nước trên
thực tế đã bỏ án tù nhiều năm đối với hai nhà hoạt động trẻ. Một người
21 tuổi, Phương Uyên, thậm chí còn được thả cho rời tòa, sau khi đã phê
phán tòa án.
Những diễn biến như thế không bình thường ở Việt Nam. Nó cho thấy bộ máy
nhà nước đang chịu áp lực khổng lồ và một khung cảnh chính trị mới thú
vị và khó đoán trước đang đến.
Những thay đổi này nhắc tôi nhớ tới chính trị chống chủ nghĩa thực dân ở
Việt Nam gần một thế kỷ trước. Khi đó, những người Việt Nam yêu nước có
địa vị khác nhau cùng họp lại để đấu tranh nhiều thập niên cho quyền tự
quyết, nhiều tự do hơn và một nền kinh tế công bằng hơn.
Ngày nay, người Việt ở các tầng lớp khác nhau đang cùng đứng dậy cho rất
nhiều lý tưởng tương tự. Nhưng họ phải giáp mặt với tầng lớp trên mà
tính chính danh đã bị xói mòn vì đấu đá chính trị nội bộ, quản lý kinh
tế sai lầm và các nhóm lợi ích.
Chính trị Việt Nam giờ dễ thay đổi. Liệu có xảy ra những thay đổi căn
bản hay không thì chưa chắc chắn. Tuy nhiên, rõ ràng là có nhiều người
sáng láng, có trình độ và quyết tâm trong và ngoài đảng và nhà nước đang
đấu tranh vì lợi ích của một trật tự xã hội mới công khai và minh bạch
hơn.
Ở khắp các tầng lớp trong xã hội Việt Nam đang có khát khao thay đổi.
Khát khao ấy không bắt nguồn từ các lực lượng thù địch mà từ những người
Việt Nam khác nhau yêu đất nước của họ và muốn có tương lai tốt đẹp hơn
càng sớm càng tốt.
*
Tác giả là giáo sư kinh tế chính trị so sánh, đang dạy ở Đại học Thành phố Hong Kong. Bản tiếng Anh
của bài viết này đã đăng trên BBC News Online, trong một phần của Mùa
Việt Nam trên truyền hình và trang web BBC tháng 8. Xem bài gần đây của
ông trên BBC Tiếng Việt về 'Cờ vàng'.
12 Ý kiến
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét